Cynk – właściwości, zastosowanie i rola w organizmie

Rola cynku w organizmie

Cynk jest kluczowym mikroelementem, który bierze udział w ponad 300 procesach enzymatycznych w organizmie. Odpowiada przede wszystkim za funkcjonowanie układu odpornościowego, syntezę białek i DNA, gojenie ran oraz regulację gospodarki hormonalnej.

Prawidłowy poziom cynku jest również ważny dla istotnych funkcji i procesów zachodzących w organizmie, m.in.: przemiany białek i innych składników pokarmowych, utrzymania stabilnych struktur komórkowych, przewodzenia sygnałów nerwowych oraz odpowiedniego funkcjonowania skóry, włosów i paznokci.

Cynk jest niezbędny w okresie intensywnego wzrostu dzieci i młodzieży. Pierwiastek ten pełni ważną funkcję w podziałach i różnicowaniu komórek oraz wywiera korzystny wpływ na wzrost i rozwój młodego organizmu. Skutki niedoboru cynku dla dzieci są poważne i mogą nawet prowadzić do zahamowania wzrostu.

Przeciwutleniające właściwości cynku są związane z neutralizacją niekorzystnego działania wolnych rodników i zmniejszeniem nasilenia stresu oksydacyjnego w organizmie. Prawidłowy poziomu cynku w organizmie może mieć wpływ na zmniejszenie ryzyka rozwoju chorób o podłożu wolnorodnikowym, takich jak schorzenia:

• sercowo-naczyniowe,
• nowotworowe,
• neurodegeneracyjne,
• okulistyczne,
• cukrzyca typu 2.

Dobrze udowodnione są również przeciwzapalne właściwości cynku i wspierające działanie układu immunologicznego. Przeprowadzone badania wykazały, że suplementacja preparatem zawierającym w swoim składzie jony cynku w dobowej dawce wynoszącej 50 mg może zmniejszać stężenie białka C-reaktywnego (CRP) we krwi. Ze względu na swoje właściwości przeciwzapalne i minimalizujące niekorzystne działanie wolnych rodników, cynk powszechnie stosuje się w leczeniu wielu chorób skóry, w tym zwłaszcza trądziku pospolitego.

Wykazano, że osoby z największym poziomem cynku w diecie miały o 33% mniejsze ryzyko zachorowania na depresję, w porównaniu z osobami o najniższym jego spożyciu. Suplementacja diety organicznym związkiem cynku łącznie z lekami przeciwdepresyjnymi może skutecznie zmniejszać nasilenie objawów depresyjnych. Uważa się, że przeciwdepresyjne właściwości cynku wynikają z regulacji uwalniania neurotransmiterów pobudzających oraz aktywności przeciwzapalnej i przeciwutleniającej cynku.

Cynk może łagodzić zaburzenia profilu lipidowego, a mianowicie obniżać stężenie cholesterolu całkowitego i cholesterolu frakcji LDL we krwi, zwłaszcza u pacjentów z cukrzycą typu 2. Poza tym suplementacja cynkiem może zmniejszać poziom glukozy na czczo i 2 godziny po posiłku oraz obniżać stężenie hemoglobiny glikowanej (HbA1c) we krwi u pacjentów z cukrzycą. Cynk może zatem wykazywać właściwości przeciwmiażdżycowe oraz przeciwcukrzycowe.

Cynk naturalnie znajduje się w męskim nasieniu i wpływa na jego właściwości. Obniżone stężenie cynku często stwierdza się w nasieniu u niepłodnych mężczyzn. Przeprowadzone badania wykazały, że suplementacja cynkiem istotnie zwiększa objętość męskiego nasienia oraz poprawia jego parametry (w tym ruchliwość plemników). Dotychczasowe dowody wyraźnie wskazują na propłodnościowe właściwości cynku.

Obiecujące są także przeciwnowotworowe właściwości cynku. Cynk może zmniejszać ryzyko rozwoju niektórych nowotworów przewodu pokarmowego, w tym raka przełyku, raka trzustki oraz raka jelita grubego. Sugeruje się, że cynk może wykazywać działanie cytotoksyczne i hamować rozwój guza nowotworowego.

Właściwości cynku

Cynk bywa określany jako „pierwiastek zdrowia”, ponieważ wykazuje wiele prozdrowotnych właściwości. Ten składnik mineralny, należący do pierwiastków śladowych jest niezbędny do prawidłowego funkcjonowania organizmu ludzkiego:

• Cynk bierze udział w przemianach białek, węglowodanów, tłuszczów i alkoholu oraz metabolizmie energetycznym.
• Ten pierwiastek zdrowia jest niezbędny do syntezy białek i hormonów (insuliny, testosteronu, tyroksyny – T4).
• Jest ważny dla utrzymania stabilnych struktur komórkowych, czynności gruczołów płciowych oraz prawidłowego funkcjonowania centralnego układu nerwowego.
• Cynk wpływa także na prawidłowe działanie układu immunologicznego, odczuwanie smaku i zapachu, a także przemiany witaminy A i komunikację międzykomórkową.

Na co pomaga cynk?

Większe ilości cynku w diecie oraz w formie leku bądź suplementu diety są potrzebne, aby wesprzeć prawidłowe funkcjonowanie organizmu najczęściej w poniższych stanach i sytuacjach:

• wirusowych infekcjach górnych dróg oddechowych (w tym przeziębieniu i grypie),
• przewlekłych chorobach zapalnych,
• chorobach nowotworowych,
• przewlekłych chorobach dermatologicznych (np. trądziku pospolitym),
• ostrych biegunkach infekcyjnych u dzieci,
• zahamowaniu wzrostu u dzieci,
• profilaktyce zwyrodnienia plamki żółtej związanej z wiekiem (AMD),
• zaburzeniach płodności męskiej,
• zaburzeniach psychicznych (zwłaszcza depresji).

Czy cynk skraca czas przeziębienia?

Przeprowadzone badania wykazały, że suplementacja diety odpowiednim preparatem cynku (np. łatwo przyswajalny glukonian cynku) może skrócić czas trwania przeziębienia nawet o 33%. Osoby przeziębione powinny jednak rozpocząć stosować cynk w ciągu 24 godzin od wystąpienia pierwszych objawów infekcji, aby uzyskać wymierne korzyści zdrowotne. Zastosowanie cynku w przypadku przeziębienia może wesprzeć pracę układu odpornościowego i zwiększyć odporność organizmu skierowaną przeciwko wirusom.

Preparat cynku na przeziębienie powinien być podawany w postaci pastylek do ssania lub syropu, aby cynk miał kontakt z rinowirusem w jamie ustnej i gardle. Istnieją również pewne przesłanki sugerujące, że suplementacja cynku wykazuje działanie zmniejszające ryzyko zachorowania na ostre wirusowe infekcje dróg oddechowych w populacji osób dorosłych, u których jest mało prawdopodobne występowanie jego niedoboru. Wykazano również, że cynk stosowany w leczeniu wirusowych infekcji dróg oddechowych (np. przeziębieniu) skraca czas trwania objawów i zmniejsza ich nasilenie w trzecim dniu.

Niedobór cynku

Według ekspertów Światowej Organizacji Zdrowia (WHO), niedobór cynku w organizmie może dotyczyć nawet 2 miliardów ludzi na całym globie ziemskim. Wyniki przeprowadzonych badań wskazują, że niedobór cynku może szczególnie dotykać osób w wieku 60 lat i starszych. Szacuje się, że nawet 45% osób w podeszłym wieku może cierpieć na objawy niedoboru cynku z uwagi na to, że nie spożywa odpowiedniej ilości produktów cechujących się wysokim stężeniem cynku. Niedobór cynku w organizmie może wystąpić w sytuacji, gdy przez dłuższy czas stosowana jest nieprawidłowo zbilansowana dieta – mocno restrykcyjna, niskokaloryczna i mało zróżnicowana. Jego minimalne spożycie wraz ze słabo zbilansowaną dietą nie pokrywa dziennego zapotrzebowania organizmu, co może wywołać objawy niedoboru cynku.

Na niedobór cynku narażeni są również pacjenci cierpiący na różne choroby przewodu pokarmowego, np. celiakię, czy chorobę Leśniowskiego-Crohna. W tych przewlekłych chorobach przewodu pokarmowego dochodzi do zmniejszenia wchłaniania cynku, czego konsekwencją jest obniżone stężenie cynku w organizmie i wystąpienie objawów jego niedoboru. Nieprawidłowy poziom cynku w organizmie obserwuje się również u osób nadużywających alkoholu, ponieważ alkohol etylowy obniża jego wchłanianie i zarazem zwiększa jego wydalanie wraz z moczem.

Do najczęstszych objawów niedoboru cynku w organizmie osób dorosłych zalicza się:

• zmiany skórne,
• wypadanie i pogorszenie stanu włosów,
• upośledzenie gojenia się ran,
• zaburzenia smaku i węchu,
• spadek odporności,
• kurzą ślepotę,
• zanik grasicy i węzłów chłonnych.

Najczęstsze objawy niedoboru cynku w organizmie u niemowląt i dzieci to:

• zahamowanie wzrostu,
• niedobory odporności organizmu,
• opóźnienie dojrzewania płciowego (obniżenie poziomu testosteronu),
• wtórna niedoczynność tarczycy,
• biegunki,
• utrata apetytu,
• zaburzenia kondycji skóry, włosów i paznokci (np. łuszczycopodobne zmiany skórne)
• upośledzenie istotnych funkcji poznawczych,
• opóźnienia rozwoju (nawet autyzm).

Nadmiar cynku

Cynk w ilościach dostarczanych zwyczajowo wraz z prawidłowo zbilansowaną dietą, nie powoduje wystąpienia objawów jego nadmiaru. W rzeczywistości objawy nadmiaru cynku w organizmie są wynikiem długotrwałego zastosowania cynku w formie leków i/lub suplementów diety w wysokich dawkach. Jego nadmiar może wpływać na metabolizm żelaza oraz miedzi i wywoływać objawy niedoboru tych składników mineralnych. Nadmiar cynku w organizmie, czyli podwyższony poziom cynku we krwi może być ważnym czynnikiem przyczyniającym się do rozwoju choroby Alzheimera oraz niedokrwistości z niedoboru żelaza.

Oto najczęściej występujące objawy nadmiaru cynku w organizmie:

• bóle w nadbrzuszu,
• nudności,
• utrata apetytu,
• bóle głowy,
• biegunka,
• wymioty,
• metaliczny posmak w ustach,
• zmniejszenie stężenia cholesterolu frakcji HDL (tzw. dobrego cholesterolu),
• pogorszenie reakcji odpornościowych organizmu,
• obniżenie wskaźników stanu odżywienia.

Produkty bogate w cynk

Prawidłowo zbilansowana dieta zwykle pokrywa dzienne zapotrzebowanie organizmu na cynk. Cynk występuje w wielu różnych produktach, w tym mięsie i podrobach, owocach morza, roślinach strączkowych, orzechach nerkowca, pestkach dyni, kakao, serach podpuszczkowych oraz pełnoziarnistych produktach zbożowych.

Najlepsze źródła cynku (zawartość w przeliczeniu na 100 g produktu):

• Wątróbka cielęca – 8,4 mg,
• Siemię lniane – 7,8 mg,
• Pestki dyni – 7,5 mg,
• Gorzkie kakao w proszku – 6,6 mg,
• Orzechy nerkowca – 5,8 mg,
• Ser Gouda – 4,2 mg,
• Ser Ementaler – 4,0 mg,
• Fasola biała, nasiona suche – 3,8 mg,
• Wołowina, pieczeń – 3,8 mg,
• Mąka żytnia pełnoziarnista typ 2000 – 3,8 mg,
• Kasza gryczana – 3,5 mg,
• Kasza jaglana – 3,4 mg,
• Migdały – 3,2 mg,
• Płatki owsiane – 3,2 mg,
• Chleb żytni pełnoziarnisty – 2,9 mg,
• Nasiona słonecznika – 2,7 mg.

Wchłanianie cynku

Jelitowe wchłanianie cynku występującego w spożywanych produktach żywnościowych wynosi od 20 do 40%. Przyswajalność cynku w organizmie jest znacznie większa z produktów pochodzenia zwierzęcego. Pokarmy roślinne charakteryzują się zawartością fitynianów (związków wiążących się z niektórymi składnikami mineralnymi), które obniżają wchłanianie cynku w organizmie.

Niekorzystny wpływ na przyswajanie cynku mają także:

• kwas szczawiowy,
• alkohol,
• określone składniki mineralne (zwłaszcza miedź, żelazo niehemowe i wapń),
• niektóre frakcje błonnika pokarmowego (np. nierozpuszczalne ligniny).

Natomiast do składników żywności o korzystnym wpływie na wchłanianie cynku w organizmie należy białko zwierzęce, niektóre aminokwasy (np. asparagina) oraz kwasy organiczne (np. cytrynowy, jabłkowy).

Cynk w preparatach leczniczych i suplementach diety zazwyczaj występuje w formie cytrynianu, glukonianu bądź tlenku. Uważa się, że cytrynian i glukonian cynku cechują się najlepszą przyswajalnością z przewodu pokarmowego. Natomiast przyswajalność cynku w postaci tlenku jest niewielka.

Dzienne zapotrzebowanie organizmu na cynk

Zgodnie z aktualnie obowiązującymi normami żywienia dla populacji Polski, dzienne zapotrzebowanie organizmu na cynk na poziomie RDA (zalecanego dziennego spożycia) przedstawia się następująco:

• Niemowlęta do 6 miesiąca życia – 2 mg (AI – poziom wystarczającego spożycia),
• Niemowlęta między 7 a 11 miesiącem życia – 3 mg,
• Dzieci od 1 do 3 roku życia – 3 mg,
• Dzieci od 4 do 9 roku życia – 5 mg,
• Chłopcy i dziewczęta od 10 do 12 roku życia – 8 mg,
• Dziewczęta od 13 do 18 roku życia – 9 mg,
• Chłopcy od 13 do 18 roku życia – 11 mg,
• Mężczyźni w wieku lat 19 i powyżej – 11 mg,
• Kobiety w wieku lat 19 i powyżej – 8 mg,
• Kobiety ciężarne do 19 roku życia – 12 mg,
• Kobiety ciężarne powyżej 19 roku życia – 11 mg,
• Kobiety karmiące piersią do 19 roku życia – 13 mg,
• Kobiety karmiące piersią powyżej 19 roku życia – 12 mg.

Kiedy warto suplementować cynk?

Organizm człowieka nie ma możliwości magazynowania zapasów cynku, dlatego tak ważne jest dostarczanie na bieżąco wraz z pożywieniem odpowiednich ilości tego pierwiastka śladowego, aby chronić się przed jego niedoborem. Suplementacja cynkiem jest często zalecana w celu złagodzenia objawów trądziku pospolitego, leiszmaniozy skórnej i kurzajek, jak również poprawy parametrów męskiego nasienia, takich jak ruchliwość plemników, objętość nasienia oraz prawidłowa budowa plemników.

Cynk wykazuje właściwości przeciwdepresyjne, dlatego jego suplementacja może być skuteczna zarówno w profilaktyce, jak i leczeniu zaburzeń psychicznych, takich jak depresja. Preparaty zawierające w swoim składzie jony cynku mogą być również pomocne w stanach niedoboru odporności organizmu, chorobach autoimmunologicznych oraz infekcjach wirusowych (np. COVID-19, przeziębieniu i grypie). istnieją również pewne przesłanki pozwalające sądzić, że suplementacja cynkiem może przyczyniać się do umiarkowanej redukcji masy ciała u osób z nadwagą i otyłością, które nie mają chorób współistniejących.