Kwas alfa-liponowy (ALA) – na co pomaga i jak go stosować?

Kwas alfa-liponowy (ALA) – co to jest?

Kwas alfa liponowy (ALA) jest związkiem powszechnie występującym w mitochondriach, czyli „piecach energetycznych” naszych komórek, ponieważ bierze aktywnie udział w procesach wytwarzania energii. I choć organizm jest w stanie wytworzyć samodzielnie pewną pulę kwasu ALA ze związków siarkowych i kwasów tłuszczowych (śladowe porcje) nie jest to ilość wystarczająca na zaspokojenie potrzeb energetycznych komórki.

Z tego powodu należy uzupełniać ALA z egzogennych źródeł, a wiodącym jest dieta zasobna w mięso, warzywa i w mniejszym stopniu owoce. Wśród związków ALA występują w różnych konfiguracjach przestrzennych – ALA ma dwa enancjomery, czyli „odbicia lustrzane”. Formą o lepszej biodostępności jest enancjomer R występujący w naturze. Z kolei formy R i S są pozyskiwane syntetycznie i są gorzej przyswajalne przez organizm.

Właściwości – kwas alfa-liponowy

Kwas ALA ma właściwości antyoksydacyjne, właściwości regenerujące, bierze udział w metabolizmie glukozy, a także lipidów. Bierze także udział w mechanizmach detoksykacyjnych. W dotychczasowych danych klinicznych ALA był włączany w kontekście badań dotyczących choroby Alzheimera, a także badacze weryfikowali jej działanie przeciwcukrzycowe, antyoksydacyjne, przeciwzapalne oraz związek ze stwardnieniem rozsianym.

Działanie antyoksydacyjne

Kwas ALA jest silnym, uniwersalnym przeciwutleniaczem, który jest rozpuszczalny w wodzie i tłuszczach, a więc jest w stanie neutralizować ROS w całym organizmie, wewnątrz i na zewnątrz komórek. Posiada także zdolność do regulacji stresu oksydacyjnego oraz regeneracji naszych wewnętrznych antyoksydantów (witamina C, witamina E, glutation).

Kwas ALA inaktywuje wolne rodniki, a jego zredukowana forma wchodzi również w interakcje z reaktywnymi formami tlenu (ROS). Dodatkowo odgrywa rolę kofaktora, który wpływa na aktywność enzymów zaangażowanych w produkcję związków wysokoenergetycznych. Obecność grup tiolowych w cząsteczce ALA jest z kolei odpowiedzialna za jego zdolności do chelatowania metali ciężkich. Oznacza to, że kwas ALA ma zdolność do tworzenia z metalami ciężkimi stabilnych kompleksów i sprawnego ich usuwania, co zapobiega interakcjom z cząsteczkami czy strukturami komórkowymi.

Działanie przeciwzapalne

Badania sugerują także działanie przeciwzapalne kwasu ALA niezależnie od jego aktywności antyoksydacyjnej. W metaanalizie randomizowanych kontrolowanych badań odnotowano, że suplementacja kwasem alfa-liponowym znacząco zmniejszyła poziom białka C-reaktywnego (CRP), a także czynnika martwicy nowotworów (TNF-alfa) u osób z zespołem metabolicznym. Wskazuje to na obiecujący wpływ suplementacji kwasu ALA w redukcji markerów zapalnych.

Wpływ na obniżenie poziomu cukru

Kwas ALA odgrywa znaczącą rolę w przemianach węglowodanowych i obniżaniu poziomu glukozy we krwi. Badania wskazują, że ALA poprawia kontrolę glikemii, a także ma potencjał do łagodzenia powikłań cukrzycy, w tym nawet objawów neuropatii obwodowej.

Dowody naukowe wskazują na związek między nadprodukcją wolnych rodników tlenowych i upośledzonym potencjałem antyoksydacyjnym a rozwojem cukrzycy. Niektóre badania sugerują, że kwas ALA może mieć potencjał w zastosowaniu w cukrzycy ze względu na fakt, że posiada zdolność do zwiększania wychwytu glukozy, a tym samym zwiększa wrażliwość tkanek na insulinę poprzez różne mechanizmy (m.in. oddziaływanie na transportery glukozy czy fosforylację tyrozyny substratu receptora insuliny-1).

• Wiele badań wykazało, że ALA może łagodzić objawy u pacjentów z neuropatią cukrzycową, co sugeruje potencjał ALA w zapobieganiu postępowi zaburzeń neurologicznych przy długofalowej suplementacji.
• W randomizowanym badaniu z podwójnie ślepą próbą wykazano, że wykazano, że ALA jest skuteczny już w porcji 600 mg/dzień w terapii łagodnej do umiarkowanej polineuropatii cukrzycowej sensomotorycznej (DSPN).
• W analizie 10 badań klinicznych (ponad 1200 osób) wykazano, że stosowanie kwasu ALA (600, 1200 i 1800 mg/dzień) wpłynęło korzystnie na całkowity wynik objawów, w tym redukcję objawów sensorycznych z trendem zależnym od dawki. Jednak w kontekście innych parametrów ocenianych w badaniu nie wykazano już korzyści (np. dla progu percepcji bólu).

Potrzeba w tym zakresie dalszych badań w zapobieganiu objawom neurologicznym.

Kwas ALA a związek ze stwardnieniem rozsianym

Stwardnienie rozsiane (SM) jest wyniszczającą chorobą ośrodkowego układu nerwowego, które jest związane ze stanem zapalnym (m.in. inwazją komórek T do OUN i aktywacją enzymów zaangażowanych w rozwój SM). Niektóre badania wskazują na potencjał ALA w tym kontekście ze względu na fakt, że kwas ten może hamować migrację komórek T, a także ma właściwości immunomodulacyjne. Migracja oznacza przemieszczanie się limfocytów T do miejsca, do którego konkretnie są wzywane (np. miejsce urazu lub stan zapalny), aby mogły w ten sposób zwalczyć patogen, niwelować zapalenia i tym samym regulować odpowiedź odpornościową.

W jednym z badań oceniono, że suplementacja 1200 mg ALA dziennie w ciągu 2 lat wpłynęła korzystnie na szybkość chodzenia w porównaniu do grupy placebo (kwestionariusz TUG). Inna praca wskazała z kolei na przeciwzapalne działanie ALA. W 12-tygodniowym badaniu 46 osób podzielono losowo do grupy:

• stosującej 1200 mg kwasu ALA,
• stosującej placebo.

W grupie ALA zaobserwowano znaczny spadek poziomów INF-γ, TGF-β, ICAM-1 i IL-4 w porównaniu z grupą placebo, co wskazuje na potencjał ALA w kontekście działania przeciwzapalnego. Potrzeba jednak dalszych badań na większych grupach uczestników, aby ocenić wpływ takiej suplementacji.

Kwas ALA a odchudzanie

W jednym z badań nad ALA weryfikowano jego zastosowanie w kontekście redukcji masy ciała, obwodu talii i metabolizmu lipidów u 170 pacjentów z nadwagą lub otyłością (BMI ≥25 kg/m2). Grupa leczona otrzymywała doustnie 1200 mg ALA dziennie przez 8 tygodni, a następnie po 4-tygodniowej interwencji wypłukującej grupa ta kontynuowała otrzymywanie placebo przez 8 tygodni. W grupie placebo zastosowano dokładnie odwrotną sekwencję interwencji ALA i placebo. W badaniu wykazano, że suplementacja ALA wpłynęła na znaczącą redukcję masy ciała i obwodu w talii.

Inne badania niejako potwierdziły te wyniki. 77 zdrowych kobiet z nadwagą lub otyłych zostało losowo podzielonych na 4 grupy, którym dziennie podawano:

• 1300 mg kwasu eikozapentaenowego (EPA),
• 300 mg ALA,
• 1300 mg EPA + 300 mg ALA,
• placebo.

Interwencja trwała 10 tygodni, a wszystkim uczestnikom zaordynowano dietę o 30% obniżonej wartości energetycznej. Wszystkie grupy, z wyjątkiem grupy suplementowanej EPA, miały znaczącą redukcję poziomu leptyny i wyraźną poprawę poziomu insuliny podczas doustnego testu tolerancji glukozy. Analizując podgrupy, odnotowano, że grupa leczona kwasem ALA wykazała znacznie większą utratę masy ciała i istotny spadek poziomu leptyny od pierwszego tygodnia leczenia, pomimo braku istotnego spadku podstawowej przemiany materii. Zauważalny spadek poziomu trójglicerydów i ciśnienia rozkurczowego stwierdzono w grupie suplementującej mieszaninę EPA + ALA.

Wspiera układ nerwowy

Kwas alfa-liponowy wykazuje silne działanie neuroprotekcyjne i wspiera regenerację włókien nerwowych. Zwiększa poziom glutationu, który chroni i regeneruje uszkodzone tkanki nerwowe oraz zmniejsza ból, drętwienie oraz pieczenie kończyn, szczególnie w neuropatii cukrzycowej.

Zespół przewlekłego zmęczenia w COVID

Jednym z wiodących objawów tzw. long COVID jest przewlekłe zmęczenie, które jest uciążliwym objawem utrzymującym się nawet do kilku tygodniu po przebytej infekcji. W związku z tym poszukiwane są strategie, które pomogą w zarządzaniu nieprzyjemnymi dolegliwościami.

W jednym z badań sprawdzano, czy suplementacja ALA z koenzymem Q10 wpłynie na skalę zmęczenia u osób po przebytym COVID. W tym celu 174 pacjentów, u których rozwinął się zespół przewlekłego covid, podzielono na dwie grupy:

• pierwsza (116 pacjentów) otrzymywała koenzym Q10 + kwas alfa-liponowy,
• druga (58 pacjentów) nie otrzymywała żadnego leczenia.

Wyniki badania wskazały, że w grupie leczonej uzyskano znaczącą redukcję zmęczenia (mierzoną w skali nasilenia zmęczenia – FSS). A dokładniej – całkowitą odpowiedź FSS osiągnięto u 62 (53,5%) pacjentów w grupie leczonej i u dwóch (3,5%) pacjentów w grupie kontrolnej. Badanie to jest bardzo obiecujące, choć potrzeba potwierdzenia tych wyników w innych badaniach klinicznych o dłuższym czasie trwania.

Kiedy warto stosować kwas ALA?

Kwas ALA niesie potencjał w działaniu antyoksydacyjnym, przeciwzapalnym był także badany w zaburzeniach metabolicznych, wspieraniu redukcji masy ciała czy terapii stwardnienia rozsianego.

Związek ten nie ma statusu leku, a więc jego suplementacja może być wsparciem w kontekście aspektów zdrowotnych. Analizując dane z badań klinicznych, kwas ALA wykazał skuteczność w leczeniu określonych chorób i stanów, w tym neuropatii cukrzycowej, otyłości. Kwas ALA wydaje się być również obiecującym środkiem poprawiającym jakość życia, a także w niwelowaniu objawów neuropatycznych. Posiada także potencjał w poprawie metabolizmu lipidów. W każdej sytuacji rozpoczęcie interwencji należy skonsultować ze specjalistą.

Dawkowanie

Doustna dawka kwasu alfa-liponowego podawana w licznych badaniach klinicznych wahała się od 200 do 1800 mg na dobę w zależności od celu badawczego (inne porcje we wspieraniu w cukrzycy, a inne w redukcji masy ciała). Porcja zawsze powinna być dopasowana pod indywidualne zapotrzebowanie.

W badaniach zaznacza się także ograniczoną biodostępność (około 30%) i krótki okres półtrwania, co wpływa na obniżenie skuteczności terapeutyczne. Innowacyjne formulacje mogą jednak zwiększyć przyswajalność kwasu ALA, m.in. matryce amfifilowe, które zwiększają rozpuszczalność i wchłanianie w jelicie. Ponadto płynne formulacje kwasu ALA wykazują większe stężenia w osoczu i biodostępność w porównaniu do dawek stałych. Wskazuje się także na lepszą wchłanialność enancjomeru „R”, naturalną i najbardziej aktywną formę ALA.

O jakiej porze przyjmować kwas ALA?

Kwas ALA najlepiej przyjmować rano, na pusty żołądek, ok. 30 minut przed pierwszym posiłkiem. Kwaśne pH żołądka sprzyja wchłanianiu kwasu ALA. Dodatkowo badania wskazują, że biodostępność ALA ulega znacznemu zmniejszeniu po spożyciu pokarmu, dlatego zaleca się przyjmowanie ALA co najmniej 2 godziny po jedzeniu (minimalny sugerowany czas posiłku po przyjęciu ALA wynosi 30 minut).

Przeciwwskazania i interakcje

Interakcje dla kwasu alfa-liponowego nie są zaznaczane w publikacjach, jedynie pojawia się informacja o potencjalnym wpływie ALA na działanie leków przeciwcukrzycowych, dlatego należy skonsultować stosowanie tego suplementu zwłaszcza w przypadku takiej sytuacji. Istnieją przesłanki, że spożywanie wysokich porcji ALA może być niekorzystne po przeszczepie nerki, a także może być związany ze zwiększonym ryzykiem raka prostaty. Nadal jednak brakuje dokładnych danych w tym obszarze. Nie zaleca się także suplementacji u kobiet w ciąży i karmiących piersią oraz u małych dzieci.

Skutki uboczne

Skutki uboczne związane ze stosowaniem kwasu ALA są na ogół rzadkie, ale wśród potencjalnych objawów wymieniana jest m.in.

• bezsenność,
• biegunka,
• bóle brzucha,
• wysypka skórna,
• zmęczenie.

Gdzie występuje kwas alfa-liponowy?

Naturalny kwas alfa-liponowy znajduje się w:

• czerwonym mięsie,
• podrobach wołowych,
• zielonych warzywach (brukselka, szpinak),
• burakach, marchwi, pomidorach,
• drożdżach.