Selen a funkcjonowanie tarczycy

Selen jest pierwiastkiem niezbędnym szczególnie dla zdrowia tarczycy, ale też dla prawidłowej pracy całego układu hormonalnego. Selen charakteryzuje się jednym z najwyższych stężeń tego pierwiastka w organizmie człowieka. Rola selenu polega przede wszystkim na tym, że wchodzi w skład selenobiałek uczestniczących w metabolizmie hormonów i ochronie komórek przed stresem oksydacyjnym. Badania wskazują, że odpowiedni poziom selenu jest niezbędny do zachowania prawidłowej funkcji gruczołu oraz wywiera korzystny wpływ na utrzymania równowagi immunologicznej.

Kluczowe znaczenie dla produkcji hormonów tarczycy mają dejodynazy, czyli enzymy, do budowy których potrzebnych jest właśnie selen. Enzymy te odpowiadają za przekształcenie tyroksyny T4 w aktywną biologicznie formę trójjodotyroninę T3. Za mała ilość selenu może prowadzić do zaburzenia tego procesu, a w konsekwencji negatywnie wpływać na całą gospodarkę hormonalną organizmu i pracę tarczycy. Dodatkowo ważną funkcją selenu jest ochrona komórek przed szkodliwym działaniem wolnych rodników. Selenobiałka (np. peroksydaza glutationowa) neutralizują nadmiar oksydantów, chronią błony komórkowe i tkankę tarczycy przed uszkodzeniami. Dzięki temu selen ogranicza również rozwój stanów zapalnych w obrębie tego gruczołu.

Nie można pominąć również wpływ selenu na układ odpornościowy. Badania wskazują, że odpowiednie stężenie selenu może modulować reakcje immunologiczne związane z chorobami autoimmunologicznymi. W badania obserwuje się, że suplementacja selenem obniża przeciwciała przeciwtarczycowe (głównie anty TPO, w mniejszym stopniu anty tg) i podkreśla się, że odpowiednia podaż selenu jest ważnym punktem wspierającym funkcjonowanie tarczycy.

Jak jeszcze selen wpływa na organizm człowieka?

Rola selenu w organizmie wykracza poza samą regulację hormonów tarczycy. Pełni on również inne funkcje biologiczne. Wpływa m.in. na procesy metaboliczne, odpornościowe, antyoksydacyjne i reprodukcyjne. Warto jednak zaznaczyć, że zarówno jego niski poziom jak i nadmiar mogą prowadzić do licznych zaburzeń zdrowotnych. Stąd suplementacja selenem powinna być przeprowadzona indywidualnie.

• Ochrona przed stresem oksydacyjnym – jedna z lepiej poznanych funkcji selenu. Dzięki temu chroni DNA, białka oraz błony komórkowe i wspiera naturalne mechanizmy obronne organizmu. Warto wspomnieć, że jego działanie jest szczególnie skuteczne w obecności witaminy e, z którą wykazuje efekt synergistyczny.
• Wsparcie płodności i funkcji rozrodczych – selen jest niezbędnych do prawidłowego funkcjonowania układu rozrodczego obu płci. U mężczyzn uczestniczy on w procesie dojrzewania plemników i wpływa na ich ruchliwość, a u kobiet bierze udział w ochronie komórek jajowych przed stresem oksydacyjnym.
• Wpływ na układ sercowo-naczyniowy – selen może wspierać zdrowie układu krążenia poprzez ograniczenie stresu oksydacyjnego i procesów zapalnych w ścianach naczyń krwionośnych. Dotyczy to głównie pacjentów z niedoborem selenu, a wyniki badań nie są jednoznaczne w tym zakresie.
• Wpływ w chorobach nowotworowych – niektóre badania sugerują pozytywny wpływ na ograniczenie ryzyka wybranych typów nowotworów. Aktualnie podkreśla się, że najważniejsze jest utrzymanie optymalnego stężenia, a nie stosowanie wysokich dawek suplementów.
• Wpływ na funkcje detoksykacji organizmu – selen może tworzyć nieaktywne kompleksy z niektórymi pierwiastkami takimi jak rtęć czy inne metale ciężkie. Dzięki temu może ograniczyć ich toksyczność i wspierać naturalne procesy detoksykacyjne.
• Wspiera kondycję włosów – chroni mieszki włosowe przed wolnymi rodnikami, reguluje pracę gruczołów łojowych i wspiera prawidłowy wzrost włosów.

Niedobór selenu

O niedoborze selenu w organizmie możemy mówić, kiedy jego stężenie lub poziom we krwi jest zbyt niski (często poniżej 70 µg/l w zależności od zakresu referencyjnego), aby zapewnić optymalne działanie i aktywność selenobiałek (selenoprotein). Szczególnie niekorzystne skutki obserwuje się przy dużych niedoborach utrzymujących się przez dłuższy czas.

Najczęstszą przyczyną niskiego selenu jest zazwyczaj jego za mała ilość w diecie. W Europie, w tym części miejsc w Polsce, gleby są stosunkowo ubogie w ten pierwiastek, co przekłada się na jego zawartość w żywności. Ryzyko pojawienia się niedoborów zwiększają także diety eliminacyjne czy choroby przewodu pokarmowego, cechujące się ograniczonym wchłanianiem. Dlatego dla utrzymania właściwego poziomu selenu, bardzo ważna jest wiedza o jego zawartości w poszczególnych produktach i regularne ich spożywanie. Wymienić możemy tutaj skorupiaki, owoce morza, przetwory mleczne, ryby, jaja, niektóre orzechy, nasiona roślin strączkowych czy produkty pełnoziarniste, w tym płatki owsiane.

Objawy niedoboru selenu

Objawy niedoboru selenu mogą być nieswoiste i rozwijać się stopniowo przez wiele lat. Dlatego jego rozpoznanie rekomenduje się opierać na kompleksowej ocenie objawów klinicznych oraz w razie potrzeby oznaczeniu poziomu selenu we krwi.

Nadmiar selenu

O nadmiarze selenu mówi się wtedy, gdy przez dłuższy czas jego podaż przekracza zapotrzebowanie i prowadzi do wzrostu stężenia selenu ponad wartość uznawane za bezpieczne. Najczęstszą przyczyną nadmiaru nie jest dieta lub niekontrolowane regularne przyjmowanie wysokich dawek w postaci suplementów diety. Ryzyko szczególnie wzrasta, gdy przyjmowane jest kilka złożonych preparatów witaminowo-mineralnych.

Objawy nadmiaru selenu

W cięższych przypadkach nadmiar selenu może prowadzić do zaburzeń neurologicznych, metabolicznych czy osłabienia mięśni.

Wyniki badań dość jednoznacznie wskazują, że zarówno nadmiar jak i niedobór może niekorzystnie wpływać na zdrowie. Zgodnie z najnowszymi wytycznymi EFSA z 2023 r, górny tolerowany poziom spożycia (UL) selenu w diecie dla osób dorosłych został obniżony i obecnie wynosi 255 mcg dobę.

Jak suplementować selen?

Suplementację warto rozważyć przede wszystkim u osób, u których istnieje wysokie ryzyko jego niedoboru lub zostało to potwierdzone w badaniach laboratoryjnych. W przypadku chorób tarczycy, w tym autoimmunologicznym zapaleniu tarczycy Hashimoto, decyzja o włączeniu powinna nastąpić na podstawie obrazu klinicznego.

Najczęściej stosowane dawki selenu w badaniach to zakres 100-200 mcg dziennie przez okres 3-6 miesięcy (w przypadku Hashimoto często stosowane razem z suplementacją 600 mg mio inozytolu). Najlepiej przebadane formy selenu to np. selenometionina (drożdże selenowe) czy formy selenu nieorganicznego np. w postaci seleninu sodu. Po określonym czasie suplementacji warto ponownie ocenić jego poziom, uzyskane efekty i zdecydować o przerwie lub kontynuacji.

Nie ma ścisłych zaleceń co do pory przyjęcia selenu, warto zachować regularność, stałą porę przyjęcia z posiłkiem lub po posiłku. W przypadku jednoczesnego przyjmowania leków w niedoczynności tarczycy (lewotyroksyna) warto zachować dla bezpieczeństwa odstęp 3-4 godzin.

Suplementacja nie zastąpi prawidłowego postępowania dietetycznego i warto zadbać o regularne spożywanie selenu w codziennych pokarmach. Zalecane dzienne spożycie (RDA) jodu dla dorosłych wynosi 55 mcg wzrasta w ciąży i podczas karmienia odpowiednio do 60 mcg i 70 mcg na dobę.

Kiedy nie stosować suplementów z selenem? Przeciwwskazania

Suplementów z selenem nie należy stosować rutynowo u każdego. Szczególną ostrożność powinny zachować osoby przyjmujące przez wiele lat preparaty „multiwitaminowe”, które w swoim składzie mogą zawierać selen i prowadzić do nadmiernej podaży. Przeciwwskazaniem do suplementacji jest też stwierdzona selenoza lub inne objawy sugerujące jego nadmiar.

Ostrożność zaleca się również u osób z chorobami funkcji nerek u kobiet w ciąży i karmiących, które przyjmują kilka preparatów witaminowych jednocześnie. Aktualne dane wskazują, że suplementacja selenem powinna być nakierowana tylko na jego wyrównanie, a nie profilaktyczne przyjmowanie wysokich dawek. Przed rozpoczęciem suplementacji warto ocenić swoją sytuację kliniczną lub omówić to ze specjalistą lub endokrynologiem.