Nadmiar żelaza w organizmie: przyczyny, objawy, leczenie

Podwyższony poziom żelaza – co oznacza?

Podwyższony poziom żelaza stwierdza się, gdy jego wartość we krwi przekracza 33 μmol/l (180 μg/dl). Wysoki poziom żelaza we krwi występuje w:

• dziedzicznej hemochromatozie (zwiększone jelitowe wchłanianie żelaza),
• niektórych niedokrwistościach (np. aplastycznej),
• wielokrotnych transfuzjach krwi,
• chorobach wątroby.

Podwyższony poziom żelaza we krwi może być również skutkiem spożycia tego pierwiastka wraz z pokarmem, bądź w postaci leku lub suplementu diety przed badaniem.

Zdecydowana większość żelaza w organizmie (80%) znajduje się w hemoglobinie, mioglobinie oraz enzymach zawierających żelazo, natomiast pozostałe 20% zmagazynowane jest w kompleksach z ferrytyną. Organizm człowieka charakteryzuje się brakiem zdolności usuwania żelaza, z wyjątkiem utraty krwi związanej z cyklem menstruacyjnym u kobiet w wieku reprodukcyjnym. Cecha ta stanowi zagrożenie dla osób z zaburzeniami metabolizmu żelaza i może prowadzić do poważnych konsekwencji zdrowotnych.

Hemochromatoza – nadmierne gromadzenie żelaza w organizmie

Nadmiar żelaza w organizmie, nazywany również stanem przeładowania żelazem odnosi się natomiast do nadmiernego gromadzenia się żelaza w różnych narządach. Hemochromatoza to choroba polegająca na nadmiernym wchłanianiu i gromadzeniu żelaza w organizmie, głównie w wątrobie, sercu i trzustce, co prowadzi do ich uszkodzenia i może skutkować poważnymi powikłaniami. Choroba może mieć charakter:

• wrodzony (genetyczny, najczęściej związany z mutacją w genie HFE);
• wtórny (wynikający z innych schorzeń lub transfuzji krwi).

Nadmiar żelaza powoduje zaburzenia czynności gruczołów wydzielania wewnętrznego i ma toksyczny wpływ na narządy wewnętrzne, prowadząc do uszkodzenia wątroby i rozwoju marskości lub niewydolności wątroby, bądź raka wątrobowokomórkowego. Nadmiar żelaza w organizmie prowadzi do zaburzenia prawidłowej czynności nie tylko wątroby, lecz także trzustki, czy serca, które są niezwykle istotne dla utrzymania zdrowia i życia człowieka.

Nadmiar żelaza powoduje uszkodzenie trzustki, które wiąże się z rozwojem cukrzycy oraz uszkodzenie mięśnia sercowego prowadzące do wystąpienia niewydolności serca i częstych zaburzeń jego rytmu. Wysoki poziom żelaza przyczynia się również do uszkodzenia przedniego płata przysadki mózgowej, czego konsekwencją jest niewydolność gruczołów wydzielania wewnętrznego i jej objawy (np. zaburzenia miesiączkowania, impotencja u mężczyzn).

Jak stwierdza się nadmiar żelaza?

Nadmiar żelaza stwierdza się w badaniach laboratoryjnych.

Wyniki badań wskazujące na przeładowanie organizmu żelazem obejmują:

• zwiększone stężenie ferrytyny we krwi (>300 μg/l u mężczyzn i >200 μg/l u kobiet);
• wysycenie transferyny żelazem (TSAT) ≥45% u osób z objawami wskazującymi na hemochromatozę lub bez nich;
• ponadto w badaniu krwi stwierdza się wysokie żelazo oraz nieprawidłowe wartości enzymów wątrobowych, tj. zwiększoną aktywność ALT i AST u niektórych pacjentów.

Nadmiar żelaza rozpoznaje się w sytuacji, gdy stwierdzi się cechy laboratoryjne przeładowania organizmu żelazem, tj. TSAT ≥45% i zwiększone stężenie ferrytyny oraz homozygotyczną mutację C282Y genu HFE. Badanie genetyczne jest złotym standardem diagnostycznym hemachromatozy dziedzicznej. Test genetyczny jest szczególnie wskazany u osób blisko spokrewnionych, czyli dorosłych krewnych pierwszego stopnia chorego na hemochromatozę dziedziczną.

Badania pomocnicze w diagnozie nadmiaru żelaza obejmują m.in.:

• tomografię komputerową,
• rezonans magnetyczny,
• elastografię impulsową (ocena sztywności miąższu wątroby),
• histopatologiczne badanie wycinka wątroby.

U pacjentów z nadmiarem żelaza ocenia się cechy marskości wątroby i jej powikłań. W zaawansowanej chorobie badania obrazowe zwykle wykazują zwiększoną zawartość żelaza w komórkach wątroby.

Normy żelaza

Objawy nadmiaru żelaza w organizmie

Do najczęstszych wczesnych objawów nadmiaru żelaza w organizmie zalicza się:

• osłabienie,
• utrata popędu seksualnego (obniżone libido),
• impotencję u mężczyzn,
• bóle stawów (zwłaszcza ból stawów śródręczno-paliczkowych palców II i III),
• spadek masy ciała,
• uczucie ciągłego zmęczenia,
• dolegliwości żołądkowo-jelitowe (w tym ból brzucha),
• szarobrązowe zabarwienie skóry z metalicznym połyskiem (ciemne plamy),
• wypadanie włosów,
• zaburzenia miesiączkowania (w tym przedwczesna menopauza).

Pierwsze symptomy podwyższonego poziomu żelaza w organizmie pojawiają się zwykle powyżej 40. roku życia u mężczyzn i dopiero powyżej 50. roku życia u kobiet (najczęściej po menopauzie). Objawy nadmiaru żelaza w organizmie człowieka pojawiają się wcześniej u mężczyzn niż u kobiet, co wynika z faktu, iż do jego kumulacji dochodzi wolniej z powodu większego zapotrzebowania na żelazo u kobiet miesiączkujących.

Nieleczony nadmiar żelaza ma charakter postępujący. U prawie jednej trzeciej pacjentów, u których stwierdzono marskość wątroby, dochodzi do rozwoju raka wątrobowokomórkowego.

Za wysoki poziom żelaza – przyczyny

Główną przyczyną nadmiaru żelaza jest zwiększone jego wchłanianie z przewodu pokarmowego i/lub powtarzane transfuzje krwi, które dostarczają aż 200-250 mg tego pierwiastka na jednostkę koncentratu krwinek czerwonych.

Do stanów chorobowych, w których przebiegu obserwuje się nadmierne gromadzenie żelaza w organizmie zalicza się:

• hemochromatozę pierwotną (nadmierne wchłanianie żelaza we krwi),
• talasemię (niedokrwistość tarczowatokrwinkową),
• anemię sierpowatą,
• przewlekłe choroby wątroby: wirusowe zapalenie wątroby typu B i C, choroba alkoholowa wątroby, stłuszczenie wątroby oraz porfiria skórna późna.

Obecność mutacji w genie HFE jest przyczyną około 80% przypadków hemochromatozy dziedzicznej, w której przebiegu dochodzi do nadmiernego gromadzenia żelaza w organizmie spowodowanego nadmiernym wchłanianiem żelaza z przewodu pokarmowego. Nadmiar żelaza może być również skutkiem przyjmowania nadmiernych ilości tego pierwiastka wraz z dietą i suplementami diety.

Jak leczyć nadmiar żelaza?

Leczenie nadmiaru żelaza polega na:

• stosowaniu upustów krwi (pod kontrolą hematologa),
• podawaniu leków farmakologicznych (jeśli upusty krwi nie są możliwe np. z powodu znacznej niedokrwistości lub hipoproteinemii – obniżonego stężenia białek w surowicy),
• odpowiedniej modyfikacji diety,
• zrezygnowaniu z przyjmowania suplementów diety zawierających żelazo i witaminę C (zwiększa wchłanianie żelaza).

Sposoby, które pomagają skutecznie obniżyć poziom żelaza we krwi w przypadku występowania jego nadmiaru:

• systematyczne oddawanie krwi (upusty krwi) w Regionalnych Centrach Krwiodawstwa i Krwiolecznictwa (RCKiK),
• zmniejszenie spożycia produktów bogatych w żelazo hemowe (np. podrobów, czerwonego mięsa), które jest dobrze wchłaniane w jelicie cienkim i może powodować objawy nadmiaru żelaza przy wysokim spożyciu (nieprawidłowa zbilansowana dieta),
• zwiększenie spożycia w codziennej diecie naturalnych inhibitorów wchłaniania żelaza, które znajdują się w produktach roślinnych, np. kawa, czarna i zielona herbata, ciemne kakao, gorzka czekolada, kurkuma,
• zwiększenie aktywności fizycznej do minimum 30 minut każdego dnia.

Należy podkreślić, że upust krwi jest stosowany jako leczenie pierwszego wyboru u pacjentów z hemochromatozą dziedziczną, gdy stężenie ferrytyny we krwi wynosi powyżej 200 μg/l u kobiet i ponad 300 μg/l u mężczyzn, a wysycenie transferyny żelazem (TSAT) wynosi co najmniej 45%. Początkowo upusty krwi stosuje się co 1-2 tygodnie w celu eliminacji nadmiaru żelaza we krwi, cały czas pod stałą kontrolą hematologa.

Dieta w nadmiarze żelaza

Dieta przy nadmiarze żelaza polega na zmniejszeniu spożycia produktów zawierających duże ilości żelaza hemowego (podroby i czerwone mięso) oraz składników zwiększających jego wchłanianie, np.:

• witaminy C,
• alkoholu,
• laktoferyny,
• szczepu probiotycznego Lactobacillus plantarum 299v (DSM 9843).

Ponadto włącza się do diety produkty zawierające składniki ograniczające przyswajanie żelaza – błonnik pokarmowy, szczawiany, fityniany, aby obniżyć nadmiar żelaza. Dieta przy nadmiarze żelaza wspiera proces leczenia, jednak nie jest tak samo skuteczna, jak regularne oddawanie krwi. Zazwyczaj stosuje się ją długoterminowo (zwłaszcza w przypadku hemochromatozy), aby skutecznie kontrolować stan żelaza w ustroju.

Dieta w nadmiarze tego pierwiastka jest w zasadzie przeciwieństwem zaleceń żywieniowych dla osób, u których stwierdza się niedobór żelaza. Gdy żelazo jest chronicznie podwyższone, nie trzeba unikać za wszelką cenę picia kawy i herbaty w czasie posiłków. Należy regularnie sięgać po:

• różnokolorowe warzywa i owoce,
• rośliny strączkowe,
• pełnoziarniste produkty zbożowe,
• orzechy, nasiona, pestki dyni,
• kakao i jego przetwory,

bez obaw o przyswajanie żelaza w komórkach nabłonka jelit.

Warto podkreślić, że nie zaleca się ograniczenia spożywania mięsa u osób leczonych krwioupustami, natomiast wskazane jest ograniczenie spożycia napojów alkoholowych, zaś całkowita abstynencja alkoholowa w przypadku stwierdzenia marskości wątroby. Bardzo istotne jest również unikanie przyjmowania leków i suplementów diety zawierających żelazo, witaminę C, laktoferynę, czy szczep probiotyczny Lactobacillus plantarum 299v (DSM 9843), które zwiększają przyswajalność żelaza.

Jakich produktów unikać w nadmiarze żelaza?

Osoby z nadmiarem żelaza powinny unikać następujących produktów:

• podroby (zwłaszcza wątroba i nerki)
• czerwone mięso (wołowina, wieprzowina, cielęcina, jagnięcina, konina, dziczyzna)
• warzywa i owoce bogate w witaminę C (m.in.: papryka, natka pietruszki, brukselka, brokuły, kalarepa, jarmuż, kalafior, szpinak, kiwi, czarne porzeczki, truskawki, maliny,
• grejpfruty, pomarańcze oraz owoce dzikiej róży) tylko i wyłącznie w posiłkach zawierających wątróbkę, czerwone mięso, ryby, owoce morza lub żółtka jaj
• płatki śniadaniowe wzbogacone w żelazo
• napoje alkoholowe