Maślan sodu: Dietetyk tłumaczy działanie i właściwości

Maślan sodu - co to jest?

Dlaczego o maślanie sodu mówi się w kontekście zdrowia jelit? Maślan sodu, znany również jako sól kwasu masłowego, to jedna z ważniejszych substancji powstających w jelicie grubym w wyniku fermentacji błonnika pokarmowego. W warunkach fizjologicznych, czyli u zdrowych osób, kwas masłowy produkowany jest naturalnie w jelicie grubym (razem z kwasem octowym i propionowym) jako skutek aktywności bakterii jelitowych, które rozkładają niestrawione węglowodany jak wspomniany błonnik pokarmowy.

Problem pojawia się kiedy w niezbilansowanej, wysoko przetworzonej diecie brakuje tych składników lub mikrobiom jelitowy jest niesprawny w przebiegu choroby czy dysbiozy jelit. W takich warunkach produkcja i poziom kwasu masłowego istotnie spada, a wraz z nim deregulacji ulegają mechanizmy ochronne błony śluzowej jelit.

Biorąc pod uwagę wykazywane w badaniach działania przeciwzapalne, regenerujące błonę śluzową, a także pozytywny wpływ na komórki jelitowe, maślan sodu coraz częściej jest rozważany lub włączany przez lekarzy i dietetyków jako element postępowania dietetycznego.

Stosowany jest w licznych zaburzeniach pokarmowych w tym IBS, dolegliwościach bólowych, refluksie czy w chorobach zapalnych jelit. Jego zastosowanie może wspomagać odbudowę mikrobiomu, bariery jelitowej i całego organizmu również pośrednio poprzez poprawę funkcji enzymatycznych (produkcja enzymów trawiennych) i wchłaniania składników odżywczych.

Maślan sodu a kwas masłowy – różnice

Brzmi podobnie, jednak to nie to samo!

Kwas masłowy, to krótkołańcuchowe kwasy tłuszczowe naturalnie wytwarzane w jelicie grubym w wyniku fermentacji bakteryjnej. Ma intensywny zapach (możesz porównać do nieprzyjemnego zapachu zjełczałego masła) i jest bardzo niestabilny w kontakcie z tlenem czy światłem.

Dlatego w suplementach stosuje się maślan sodu, czyli sól sodową kwasu masłowego, która w przeciwieństwie do kwasu masłowego jest bezzapachowa i bardziej stabilna chemicznie. Dzięki temu maślan sodu może dotrzeć w kapsułce, proszku lub mikrogranulkach do jelita grubego w niezmienionej formie.

Dopiero w organizmie maślan sodu uwalnia kwas masłowy (ulega dysocjacji), dzięki czemu może wykazywać właściwości przeciwzapalne i lokalnie wspierać komórki nabłonka jelitowego, jak ten naturalnie produkowany u zdrowych osób.

Działanie maślanu sodu

1. Źródło energii i ochrona bariery jelitowej

Maślan sodu pełni główną rolę energetyczną dla komórek nabłonka w obrębie jelita grubego (kolonocytów). Dzięki temu:

• wspiera integralność bariery jelitowej,
• wspiera produkcję białek połączeń ścisłych (tight junctions) takich jak okludyna i klaudyna,
• zmniejsza przepuszczalność jelitową, co nazywane jest czasem „cieknącym jelitem”.

2. Działanie przeciwzapalne i immunoregulujące

Suplementy zawierające maślan sodu mogą wpływać jednocześnie na dwa szlaki: jeden odpowiedzialny za obniżenie aktywności czynników prozapalanych np. IL-6, NF‑κB, TNF‑α, a drugi odpowiedzialny za aktywność receptorów, które pobudzają produkcję limfocytów T (Treg – regulujących) czy IL-10 co pomaga stabilizować i obniżać stan zapalny w obrębie błony śluzowej jelit.

3. Odbudowa bariery jelitowej

Przyjmowanie maślanu sodu w modelach zwierzęcych i z udziałem ludzi zmniejsza stan zapalny i wskaźniki uszkodzeń przewodu pokarmowego. Dostępne badania potwierdzają korzystny wpływ maślanu sodu na barierę jelitową, chociaż wciąż podkreślana jest potrzeba dalszych badań.

4. Modulacja mikrobioty jelitowej

Suplementacja maślanu sodu w modelu mysim, które karmiono dietą wysokotłuszczową (HFD – high fat diet), korzystne zmodyfikowało mikrobiom jelitowy np. poprzez wzrost Bacteroides i Akkermansia muciniphila, co jednocześnie prowadziło do zmniejszenia stopnia endotoksemii i zmniejszenia ogólnego stanu zapalnego o niskim natężeniu, który towarzyszy często osobom z nieprawidłową masą ciała, otyłością czy nadwagą.

5. Regulacja metabolizmu i utrzymanie prawidłowej masy ciała

Maślan sodu wpływa na funkcjonalność bariery jelitowej, wspierając szczelność nabłonka i ograniczając stan zapalny w obrębie jelita grubego. Dzięki temu pośrednio sprzyja efektywnemu trawieniu i wchłanianiu składników odżywczych, które są niezbędne do prawidłowego funkcjonowania całego organizmu w tym m.in. tarczycy. Tarczyca odpowiada za istotną część podstawowej przemiany materii, szacując, że to nawet 20-30%.

Jak maślan sodu działa na jelita? Właściwości

Maślan sodu, to podstawowy element energetyczny dla komórek nabłonka jelita grubego. Nawet 60-70% energii tych komórek pochodzi właśnie z kwasu masłowego, który powstaje naturalnie w wyniku fermentacji błonnika (zwłaszcza błonnika rozpuszczalnego czy skrobi) lub może być dostarczany w formie suplementacji maślanu sodu.

Korzyści, jakie można wymienić z przyjmowania maślanu sodu:

• poprawa regeneracji błony śluzowej jelit i wzrost kolonocytów;
• zmniejszenie stanów zapalnych w przewodzie pokarmowym np. w chorobach zapalnych jelit;
• poprawa motoryki układu pokarmowego – ułatwia wypróżnienia, szczególnie u osób z zaparciami lub zespół jelita drażliwego (IBS);
• modulacja mikrobioty jelitowej – wspiera rozwój korzystnych bakterii.
• wpływ na odporność – może pośrednio modulować ogólnoustrojową odpowiedź immunologiczną poprzez działanie przeciwzapalne;
• działanie przeciwdrobnoustrojowe – kwas masłowy wykazuje miejscowe właściwości, które ograniczają rozwój patogenów w jelicie.

Na co pomaga maślan sodu?

Maślan sodu może być pomocnym dodatkiem przy niektórych dolegliwościach układu pokarmowego.

• Zaparcia (w tym zaparcia czynnościowe)

Maślan sodu może poprawić perystaltykę jelit, wpływając na regulację rytmu wypróżnień. Stymuluje ściąganie wody do światła jelit, co ułatwia formowanie kału i pasaż treści pokarmowej. Pamiętaj więc, by podczas suplementacji maślanem sodu zadbać o prawidłowe nawodnienie, minimum 2 L wody dziennie.

• Zespół jelita drażliwego (IBS)

W badaniach klinicznych na grupie 3000 pacjentów z potwierdzonym IBS wykazano istotną poprawę w zmniejszeniu nasileniu bólu brzucha, zmniejszeniu wzdęć, biegunek, zaparć, pilnych parć na stolec, nudności czy nawet wymiotów. Pacjenci przyjmowali maślan sodu w dawce 150 mg dwa razy dziennie przez 12 tygodni. Co ciekawe, aż 93,9% osób zadeklarowała, że ​​będzie kontynuować terapię, a 88,9% zaleciłoby stosowanie maślanu sodu innym pacjentom z IBS.

• Wrzodziejące zapalenie jelita grubego

W badaniu pilotażowym 49 pacjentów z chorobą Leśniowskiego-Crohna i wrzodziejącym zapaleniem jelita grubego zostało losowo przydzielonych do doustnego podawania maślanu sodu lub placebo przez 2 miesiące. Uzupełnienie diety o maślan sodu zwiększa wzrost bakterii zdolnych do wytwarzania krótkołańcuchowych kwasów tłuszczowych (SCFA) o potencjale przeciwzapalnym. Kliniczny wpływ tego odkrycia wciąż wymaga dalszych badań.

• Niealkoholowa stłuszczeniowa choroba wątroby (NAFLD / MAFLD)

Maślan sodu wykazuje potencjał terapeutyczny w leczeniu NAFLD poprzez działanie hepatoprotekcyjne. Jednocześnie może poprawiać wrażliwość na insulinę, zmniejszać stres oksydacyjny i stan zapalny. W badaniu opublikowanym w Nutrients (2024) wykazano, że suplementacja formułą opartą o maślan sodu poprawiła wskaźnik stłuszczenia wątroby oraz profile lipidowe osocza i osób z zespołem metabolicznym.

• Refluks

Maślan sodu na refluks działa regenerująco na błonę śluzową przewodu pokarmowego, wzmacniając jej barierę ochronną. Dzięki temu może przynosić ulgę w objawach refluksu, takich jak zgaga i pieczenie. Dodatkowo maślan sodu wpływa na odbudowę uszkodzonych tkanek i łagodzi stan zapalny, co może przyczynić się do zmniejszenia częstości nawrotów refluksu.

Dla kogo jest maślan sodu?

Suplementacji maślanu sodu może być rozważana u osób:

• z zespołem jelita drażliwego (IBS) – łagodzi ból brzucha, wzdęcia i reguluje rytm wypróżnień,
• z chorobami zapalnymi jelit, w tym wrzodziejącym zapaleniem jelita grubego oraz chorobą Leśniowskiego-Crohna,
• z rozpoznanym SIBO (przerost bakteryjny jelita cienkiego) lub dysbiozą jelit,
• z zaparciami lub biegunkami,
• doświadczających objawów refluksu żołądkowo-przełykowego lub dyspepsji,
• po antybiotykoterapii, wspierając regenerację błony śluzowej układu pokarmowego,
• w niektórych u kobiet w okresie menopauzy czy osób narażonych na przewlekły stres, gdzie maślan sodu może wspomagać funkcjonowanie jelit i układu nerwowego.

Jak stosować maślan sodu?

Badania klinicznie nie wskazują jednej, optymalnej pory dnia przyjmowania maślanu sodu, jednak najczęściej stosuje się go rano i/lub wieczorem, najlepiej z posiłkiem. Dzięki temu maślan sodu może skuteczniej dotrzeć do jelita grubego w trakcie aktywności przewodu pokarmowego.

Warto przyjmować maślan sodu z posiłkiem zawierającym błonnik pokarmowy (np. warzywa, nasiona roślin strączkowych, produkty pełnoziarniste), który dodatkowo promuje zdrowie przewodu pokarmowego oraz różnorodność mikrobioty.

Kurację maślanem sodu najlepiej zaplanować na 4-6 tygodni, aby ocenić wstępne efekty. W przypadku przewlekłych dolegliwości, jak zespół jelita drażliwego (IBS) czy w przebiegu przewlekłego zapalenia jelit często w badaniach często stosuje się suplementację przez 12 tygodni. Po 3 miesiącach warto zrobić kilkutygodniową przerwę (3-4 tygodnie), aby ocenić efekty terapii i zadecydować o dalszym postępowaniu.

Dawkowanie maślanu sodu

W badaniach klinicznych dawki maślanu sodu najczęściej mieszczą się pomiędzy 300 mg do 1500 mg dziennie, w zależności od celu i stanu zdrowia układu pokarmowego. W przypadku zaburzeń takich jak zespół jelita drażliwego (IBS) czy choroby zapalne jelit, skuteczne okazywały się dawki 600-1000 mg dziennie zazwyczaj podzielone na dwie dawki.

Dawkowanie maślanu sodu powinno być dostosowane indywidualnie. W niektórych przypadkach konieczne mogą być wyższe dawki niż te stosowane profilaktycznie, szczególnie w nasilonych objawach lub przewlekłych dolegliwościach jelitowych.

Maślan sodu – przeciwwskazania

Choć maślan sodu (sól sodowa kwasu masłowego) jest dobrze tolerowany i uznany za stosunkowo bezpieczną, to istnieją przypadki, w których warto zachować ostrożność:

• u osób z nadciśnieniem tętniczym, dietą ubogą w potas czy chorobami nerek – maślan sodu zawiera jon sodowy, którego nadmiar może mieć znaczenie u tych osób;
• w okresie ciąży i karmienia piersią – stosowanie maślanu sodu powinno być wprowadzane po konsultacji z lekarzem prowadzącym i przy wyraźnych wskazaniach;
• u osób stosujących inne leki – choć brak jest doniesień o bezpośrednich interakcjach maślan sodu z lekami, to zaleca się zachować odstęp ok. 2 godzin np. przy antybiotykoterapii;
• u dzieci – maślan sodu był skutecznie badany u dzieci m.in. w kontekście zaparć czynnościowych czy zespołu jelita drażliwego; dawkowanie powinno być jednak dostosowane do wieku i masy ciała, najlepiej pod kontrolą specjalisty;
• w czasie ostrych nawrotów chorób zapalnych jelit – decyzję o suplementacji należy podejmować indywidualnie, po konsultacji z lekarzem prowadzącym.

Czy maślan sodu powoduje skutki uboczne?

W niektórych przypadkach maślan sodu może wywoływać łagodne skutki uboczne ze strony przewodu pokarmowego, takie jak wzdęcia, przelewanie czy uczucie pełności. Dolegliwości te mogą pojawić się zwłaszcza po rozpoczęciu suplementacji w przebiegu nagłej zmiany aktywności bakterii jelitowych. Zazwyczaj objawy te są przejściowe i ustępują samoistnie po kilku dniach. Warto rozpocząć suplementację od mniejszej dawki, stopniowo ją zwiększać i dbać o prawidłowe nawodnienie.

Co wpływa na ilość kwasu masłowego w jelitach?

Naturalną produkcję kwasu masłowego w jelitach można wspierać poprzez:

1. Regularne spożycie błonnika pokarmowego, zwłaszcza fermentującego, takiego jak pektyny (np. z jabłek) czy inuliny (np. z czosnku czy szparagów),
2. Różnorodną dietę zawierającą warzywa, owoce, strączki czy pestki, orzechy i nasiona,
3. Regularną aktywność fizyczną, która wpływa pozytywnie na mikrobiotę, promuje zdrowe jelita i zwiększa produkcję SCFA,
4. Unikanie nadmiernego stosowania leków czy antybiotyków -tylko wtedy, gdy są rzeczywiście potrzebne lub zalecane przez lekarza,
5. Rozważne podejście do spożycia sztucznych słodzików, alkoholu czy produktów zawierających konserwanty, które mogą zaburzać równowagę mikrobioty,
6. Pracę nad redukcją przewlekłego stresu, który wpływa negatywnie na funkcjonowanie osi mózg-jelita i może hamować lub zmniejszać produkcję SCFA

Dieta na jelita – maślan sodu w produktach spożywczych

Maślan sodu nie występuje bezpośrednio w żywności, jednak kwas masłowy występuje naturalnie w niewielkich ilościach w mleku, produktach mlecznych czy serach dojrzewających.

Głównym źródłem kwasu masłowego w jelitach jest fermentacja błonnika, stąd dieta obfitująca w ten składnik wspiera jego naturalną produkcję. Stosując wymienione wyżej zasady, możliwie jest zwiększenie produkcji krótkołańcuchowych kwasów tłuszczowych, co przekłada się na prawidłowe funkcjonowanie i zdrowie jelit.

[BONUS] Przepis na MAŚLAN-kowy koktajl dla jelit

Składniki:

• 200 ml maślanki (fermentowany produkt mleczny)
• 100 g truskawek (źródło antyoksydantów i błonnika)
• 1 łyżeczka siemienia lnianego lub chia
• 1/2 lekko zielonkawego banana (źródło skrobi opornej)
• 1/4 łyżeczki cynamonu cejlońskiego (działanie przeciwzapalne)
• (opcjonalnie: 1 łyżeczka błonnika, np. babki płesznik – dodatkowe wsparcie prebiotyczne)

Wykonanie: Wszystkie składniki zmiksuj na gładko. Smacznego!