Cordyceps (maczużnik) – co to jest i jakie ma właściwości?

Cordyceps – co to za grzyb?

Cordyceps, znany w Polsce jako maczużnik, to rodzaj grzybów pasożytniczych obejmujący ponad 600 gatunków. Wykorzystywano go od setek lat w tradycyjnej medycynie wschodniej, a także wśród rdzennych ludów Ameryki Północnej (np. plemię Denesuline). Co ciekawe, Denesuline używali sproszkowanego grzyba nie tylko leczniczo, ale i do wróżenia przyszłości, obserwując sposób spalania się usypanych z niego ścieżek. Cordyceps występuje na wysokości 3000-4000 m n.p.m. na obszarze Himalajów i Wyżyny Tybetańskiej.

Z biologicznego punktu widzenia cykl życiowy tego organizmu jest… makabryczny, lecz fascynujący. Zarodniki grzyba infekują larwy owadów, przejmując nad nimi kontrolę, a następnie owocnik wyrasta bezpośrednio z ciała żywiciela. Mimo tej mrocznej genezy, maczużnik jest skarbnicą substancji bioaktywnych: zawiera unikalne związki takie jak kordycepina, adenozyna oraz liczne polisacharydy i sterole. Ponadto znajdziemy w nim witaminy z grupy B, witaminę K, a także minerały takie jak sód, potas, magnez.

Zbiory cordycepsu są niezwykle trudne i czasochłonne z uwagi na naturalne siedliska grzyba w wysokogórskich rejonach Tybetu i Nepalu, gdzie proces ten odbywa się na przełomie maja i czerwca. Z powodu rosnącej popularności i zagrożenia dla naturalnych populacji, coraz częściej stosuje się hodowlę kontrolowaną, w której grzyb jest uprawiany na sztucznym podłożu.

Najpopularniejsze gatunki testowane w badaniach naukowych to Cordyceps militaris i Cordyceps sinensis.

Cordyceps militaris – maczużnik bojowy

Cordyceps militaris, czyli maczużnik bojowy jest z powodzeniem hodowany w warunkach laboratoryjnych na podłożu ryżowym, co pozwala na uzyskanie produktu wegańskiego o wysokim stężeniu składników aktywnych. Badania wykazały, że C. militaris może zawierać nawet wyższe stężenia cennej kordycepiny, niż jego dziki kuzyn, co czyni go doskonałym i bardziej ekonomicznym wyborem do codziennej suplementacji.

Cordyceps sinensis – maczużnik chiński

Drugim, znacznie rzadszym gatunkiem, jest Cordyceps sinensis (obecnie klasyfikowany jako Ophiocordyceps sinensis). Występuje naturalnie w wysokich partiach Himalajów i Tybetu, pasożytując na gąsienicach ciem. Z uwagi na trudność w pozyskaniu i niezwykłą rzadkość, jego cena może osiągać zawrotne kwoty, przekraczające 20 tysięcy dolarów za kilogram. Nazywany „himalajskim złotem”, był historycznie zarezerwowany dla cesarskiego dworu. Obecnie w suplementach diety pod nazwą C. sinensis zazwyczaj znajduje się grzybnia hodowana w kadziach fermentacyjnych (szczep CS-4), która naśladuje profil chemiczny dzikiego oryginału.

Czy cordyceps może zarazić człowieka?

Nie, cordyceps nie może zarazić człowieka, ponieważ ludzie mają zbyt wysoką temperaturę ciała dla tego grzyba i układ immunologiczny jest skuteczny w zwalczaniu zarodników grzybów. Chociaż w fikcji, jak w grze i serialu The Last of Us grzyb mutuje, by infekować ludzi, w rzeczywistości gatunki cordyceps są wyspecjalizowane w atakowaniu owadów i nie są przystosowane do infekowania stałocieplnych ssaków.

Cordyceps – właściwości

Cordyceps działa adaptogennie, co oznacza, że pomaga organizmowi radzić sobie ze stresem fizycznym i psychicznym. Jego właściwości wynikają z bogactwa związków bioaktywnych, które wpływają na metabolizm energetyczny komórek.

Cordyceps – działanie

Mechanizm działania cordycepsu opiera się w dużej mierze na zwiększaniu produkcji ATP (adenozynotrifosforanu) – głównego nośnika energii w komórkach. To właśnie ten proces odpowiada za odczuwalny przypływ witalności i mniejsze uczucie zmęczenia. Ponadto zawarte w grzybie antyoksydanty neutralizują wolne rodniki, chroniąc komórki przed starzeniem i uszkodzeniami, co wykazano w licznych badaniach na modelach zwierzęcych.

Cordyceps – na co pomaga?

Zastosowanie cordycepsu jest szerokie, a wyniki badań są obiecujące, choć należy pamiętać o rozróżnieniu dowodów pochodzących z badań na ludziach od tych przeprowadzonych na zwierzętach czy in vitro.

• Wydolność i sport: Badania z udziałem ludzi sugerują, że spożywanie cordycepsu może przyczyniać się do zwiększenia pułapu tlenowego (VO2 max) oraz poprawiać wydajność, wytrzymałość i tolerancję na wysiłek o wysokiej intensywności. W jednym z badań podawanie grzyba przez 3 tygodnie skutkowało mniejszymi uszkodzeniami mięśni i szybszą regeneracją po treningu. Jest to szczególnie cenne dla osób aktywnych oraz sportowców szukających naturalnych metod wsparcia wydolności.
• Libido i funkcje seksualne: W tradycyjnej medycynie cordyceps był uważany za potężny afrodyzjak. Badania na szczurach potwierdziły, że może on wpływać na poprawę jakości nasienia i stymulować produkcję testosteronu. Często łączy się go z ziołami takimi jak Tribulus terrestris, Lepidium meyenii (Maca) czy Panax ginseng dla spotęgowania efektu.
• Cukrzyca i metabolizm: Testy na myszach wykazały, że ekstrakty z cordycepsu mogą naśladować działanie insuliny, pomagając w utrzymaniu prawidłowego poziomu glukozy we krwi. Obserwowano również korzystny wpływ na profil lipidowy, w tym obniżenie poziomu cholesterolu i trójglicerydów.
• Układ sercowo-naczyniowy: Cordyceps może wspomagać obniżenie i regulację ciśnienia krwi, ponieważ zawiera substancje (np. adenozyna), które rozszerzają naczynia krwionośne.
• Układ odpornościowy: Polisacharydy zawarte w maczużniku stymulują makrofagi i limfocyty do aktywniejszego działania, co pozytywnie wpływa na zachowanie prawidłowej aktywności układu immunologicznego. Badania in vitro sugerują również potencjał przeciwnowotworowy, polegający na hamowaniu wzrostu niektórych linii komórkowych raka (m.in. płuc czy wątroby), jednak są to wciąż badania przedkliniczne.
• Nerki i serce: Historycznie stosowano cordyceps do ochrony nerek i serca. Współczesne badania na modelach zwierzęcych z przewlekłą chorobą nerek wykazały potencjał ochronny tego grzyba przed toksycznym działaniem niektórych substancji i zwłóknieniem tkanek.

Jak stosować cordyceps?

Cordyceps stosuje się w formie proszku, kapsułek lub płynu, zwykle 1-3 razy dziennie, zgodnie z zaleceniami producenta. Proszek można dodawać do napojów (np. kawy, herbaty, koktajli) lub przyjmować rozpuszczony w płynie.

Cordyceps dostępny jest najczęściej jako suplement diety w formie kapsułek, proszku lub płynnych ekstraktów. Decydując się na zakup, warto zwrócić uwagę na standaryzację produktu – najlepiej wybierać ekstrakty z określoną zawartością polisacharydów lub kordycepiny. Zmielona grzybnia bez obróbki ekstrahującej może być trudna do strawienia dla człowieka ze względu na chitynowe ściany komórkowe grzyba.

Cordyceps był stosowany w badaniach na ludziach w dawkach od 1000 do 3000 mg dziennie, podawanych w jednej lub kilku porcjach podczas posiłków. Nie ma informacji, czy jest to dawka optymalna, a skuteczność takiego dawkowania jest niepewna, ponieważ niektóre badania nie wykazały żadnych efektów.

Przeciwwskazania

Przeciwwskazania do stosowania cordycepsu:

• ciąża,
• karmienie piersią,
• choroby autoimmunologiczne,
• uczulenie na grzyby i pleśnie,
• przyjmowanie leków przeciwzakrzepowych, immunosupresyjnych, przeciwcukrzycowych i antydepresyjnych.

Ponadto cordyceps ma łagodne działanie rozrzedzające krew, dlatego należy go odstawić na dwa tygodnie przed planowanymi zabiegami chirurgicznymi.

Skutki uboczne

Opinie lekarzy na temat cordycepsu są zróżnicowane i zależą od przyjętego systemu medycyny. W chińskiej farmakopei cordyceps zajmuje ważne miejsce i jest traktowany jako potężny tonik, który nie tylko leczy choroby, ale przede wszystkim wzmacnia, witalność, dodaje energii i może być stosowany długofalowo bez ryzyka toksyczności.

Cordyceps jest powszechnie stosowany w Chinach w celu wsparcia funkcji nerek i łagodzenia dolegliwości płucnych, w leczeniu zmęczenia, nocnych potów, hiposeksualności, hiperglikemii, hiperlipidemii, astmy po ciężkiej chorobie, chorób układu oddechowego, zaburzeń czynności nerek i niewydolności nerek, arytmii i innych chorób serca oraz chorób wątroby.

Medycyna zachodnia natomiast nie uznaje cordycepsu jako leku, z uwagi na brak wystarczających dowodów jego działania w badaniach klinicznych przeprowadzonych w złotym standardzie.