Beta-glukan – właściwości, zastosowanie, w czym występuje

Beta-glukan - co to jest?

Beta-glukan zaliczany jest do grupy polisacharydów, które naturalnie występują w produktach pochodzenia roślinnego. Otóż beta-glukany stanowią składnik ścian komórkowych roślin (głównie ziaren zbóż, warzyw i owoców) oraz mikroorganizmów (zwłaszcza grzybów i drożdży). Beta-glukany występują w ścianach komórkowych drożdży Saccharomyces cerevisiae oraz grzybów należących do podstawczaków, takich jak boczniak ostrygowaty czy shitake. Stanowią one istotny składnik żywności funkcjonalnej ze względu na szerokie właściwości beta-glukanów, w tym zwiększające częstotliwość wypróżnień, witalność organizmu i poposiłkowe uczucie sytości oraz wzmacniające działanie układu immunologicznego.

Właściwości beta-glukanu

Mechanizmy działania beta-glukanu na organizm człowieka są złożone i wielokierunkowe. Beta-glukan korzystnie wpływa na układ odpornościowy i pokarmowy, uczucie sytości po spożytym posiłku oraz utrzymanie prawidłowego poziomu cholesterolu i glukozy we krwi.

Wspiera układ pokarmowy

Działanie beta-glukanu na przewód pokarmowy jest dobrze poznane. Beta-glukan, czyli rodzaj rozpuszczalnego błonnika pokarmowego rozluźnia masy kałowe i zwiększa częstotliwość wypróżnień, dzięki czemu zapobiega zaparciom. Korzyści wynikające z regularnego spożywania beta-glukanu obejmują również wspomaganie leczenia stanów zapalnych jelit oraz błony śluzowej żołądka, a także zwiększenie wydalania kwasów żółciowych wraz ze stolcem.

Korzystny wpływ na poziom cholesterolu

Beta-glukan pomaga obniżyć stężenie cholesterolu, a już zwłaszcza u osób z wyjściowo podwyższonym poziomem cholesterolu we krwi. Spożywanie rozpuszczalnej frakcji błonnika pokarmowego (np. beta-glukanu owsa lub jęczmienia) lub przyczynia się do zmniejszenia stężenia cholesterolu całkowitego, frakcji LDL (tzw. złego cholesterolu) oraz nie-HDL we krwi. Przeciwcholesterolowe właściwości beta-glukanu wynikają ze wzrostu lepkości treści pokarmowej w jelicie cienkim oraz nasilonego wydalania kwasów żółciowych z organizmu.

Obniża poziom glukozy we krwi

Przeprowadzone badania wykazały, że beta-glukany z owsa lub jęczmienia pomagają skutecznie ograniczyć wzrost poziomu glukozy we krwi po spożytym posiłku. Przeciwcukrzycowe działanie beta-glukanów wynika ze spowolnienia tempa trawienia i wchłaniania węglowodanów, co korzystnie wpływa na obniżenie poposiłkowego wzrostu stężenia glukozy oraz insuliny we krwi. Beta-glukany owsa i jęczmienia pozytywnie wpływają na poziom cukru we krwi i przyczyniają się do poprawy wskaźników wyrównania cukrzycy, dlatego są zalecane u diabetyków.

Zapobiega otyłości i wspiera odchudzanie

Beta-glukan to składnik zdolnej do rozpuszczania w wodzie frakcji błonnika pokarmowego, która ma istotny wpływ na odczuwanie sytości po posiłku. Mechanizmy działania beta-glukanu w zakresie zwiększania uczucia sytości po spożytym posiłku obejmują spowolnienie procesów trawiennych poprzez zwiększenie czasu przebywania pokarmu w żołądku. Beta-glukany z owsa lub jęczmienia mogą zatem spowodować, że w rezultacie bardziej nasilonego uczucia sytości po posiłku, spożywamy mniej pokarmów i kalorii w ciągu dnia, czego pozytywnym następstwem jest chudnięcie.

Wspomaga układ immunologiczny

Badania wykazały, że beta-glukany wspierają funkcjonowanie komórek odpornościowych oraz procesy hematopoezy, czyli produkcji komórek krwi w organizmie. Beta-glukan wzmacnia odporność organizmu poprzez aktywację makrofagów, limfocytów T i układu dopełniacza, które są odpowiedzialne za odpowiedź układu odpornościowego typu komórkowego i humoralnego oraz usuwanie z organizmu obcych substancji (w tym mikroorganizmów chorobotwórczych). Immunostymulujące działanie beta-glukanów polega również na zwiększeniu nabytej specyficznej odporności organizmu oraz łagodzeniu objawów alergii.

Wspomaga funkcjonowanie jelit

Beta-glukan jako źródło rozpuszczalnej frakcji błonnika pokarmowego sprzyja regulacji pracy jelit i niezaleganiu resztek niestrawionych pokarmów. Ponadto beta-glukany wspierają powstawanie krótkołańcuchowych kwasów tłuszczowych (octanu, propionianu i maślanu), które obniżają pH w świetle jelita grubego oraz sprzyjają rozwojowi pałeczek kwasu mlekowego z rodzaju Lactobacillus i zachowaniu właściwej proporcji pomiędzy bakteriami probiotycznymi a gnilnymi. Beta-glukany uniemożliwiają wchłanianie nadmiaru cholesterolu i hamują powstawanie związków o charakterze kancerogennym w przewodzie pokarmowym.

Posiada właściwości przeciwutleniające

Literatura fachowa donosi, iż beta-glukan może wykazywać właściwości przeciwutleniające. Dzięki temu chroni komórki organizmu przed niekorzystnym działaniem wolnych rodników tlenowych (również tych powstających pod wpływem promieniowania UV) i może spowalniać procesy starzenia. Antyoksydacyjne właściwości beta-glukanu wymagają jednak potwierdzenia w kolejnych badaniach.

Beta-glukan w przemyśle kosmetycznym

Beta-glukanów właściwości zdrowotne są szeroko wykorzystywane również w kosmetologii. Sugeruje się, iż beta-glukany zmiatają wolne rodniki, redukują zmarszczki, poprawiają sprężystość skóry oraz jej elastyczność. Ich właściwości pielęgnacyjne, kojące i przeciwutleniające znajdują zastosowanie w kosmetykach przeznaczonych dla wszystkich osób chcących opóźnić procesy starzenia się skóry.

W czym występuje beta-glukan?

Beta-glukany naturalnie występują w ziarnach zbóż (m.in.: owies, jęczmień, żyto, sorgo, pszenica, pszenżyto, kukurydza), grzybach (np. Shitake, boczniak ostrygowaty), drożdżach Saccharomyces cerevisiae, rzepaku oraz niektórych warzywach, owocach, trawach (np. bambus), porostach i algach morskich.

Zawartość beta-glukanu w produktach spożywczych (w przeliczeniu na 100 g suchej masy):

• jęczmień: 2,0–20,0 g,
• owies: 3,0–8,0 g,
• otręby jęczmienne: 6,0 g (średnio),
• otręby owsiane: minimum 5,5 g,
• sorgo: 1,1–6,2 g,
• żyto: 1,3–2,7 g,
• kukurydza: 0,8–1,7 g,
• pszenżyto: 0,3–1,2 g,
• pszenica: 0,5–1,0 g,
• boczniaki (grzyby z rodzaju Pleurotus): 0,4 g (na 100 g części jadalnych),
• grzyby Shitake: 0,2 g.

Suplementy diety z beta-glukanem

Stosowanie beta-glukanów ze źródeł zewnętrznych (suplementy diety) warto rozważyć w następujących sytuacjach:

• spadek odporności,
• wysoki poziom cholesterolu we krwi,
• wysokie stężenie glukozy i insuliny we krwi,
• infekcje górnych dróg oddechowych,
• cukrzyca typu 2,
• insulinooporność,
• otyłość,
• zaparcia.

Jak stosować beta-glukan?

Beta-glukan pochodzący z naturalnych źródeł (np. płatki owsiane górskie, płatki jęczmienne, pieczywo żytnie razowe na zakwasie, kasza jęczmienna, kasza owsiana, mąka owsiana) powinien być regularnie włączany do zdrowej i zróżnicowanej diety. Przed rozpoczęciem suplementacji beta-glukanów warto zwrócić uwagę na jego zawartość w preparatach dostępnych na rynku. Według wydanych rozporządzeń Komisji Unii Europejskiej (1160/2011, 432/2012 i 1048/2012) dopuszcza się stosowanie następujących oświadczeń zdrowotnych na produktach zawierających β-glukany:

• Beta-glukany pomagają utrzymać odpowiedni poziom cholesterolu we krwi, jeśli żywność lub suplement diety zawiera przynajmniej 1 g beta-glukanów z owsa, jęczmienia, otrębów owsianych czy jęczmiennych lub mieszanek tych źródeł na określoną ilościowo porcję.
• Beta-glukany pochodzące z owsa lub jęczmienia spożyte w ramach posiłku pomagają ograniczyć wzrost stężenia glukozy we krwi po tym posiłku, jeśli żywność zawiera przynajmniej 4 g beta-glukanów z owsa lub jęczmienia na każde 30 g węglowodanów przyswajalnych w określonej ilościowo porcji w ramach posiłku.

Wyniki przeprowadzonych badań wskazują, że aby skutecznie obniżyć poziom cholesterolu we krwi należy codziennie spożywać 3 g beta-glukanów, tj. przynajmniej 55-75 g pełnoziarnistych produktów owsianych (np. płatków, otrębów, kaszy) lub 45 g jęczmiennych (np. płatki, kasza, otręby).

Zalecaną dobową dawkę wynoszącą 3 g β-glukanu można również pozyskać z suplementów diety. Badania dowiodły, że w celu skutecznego ograniczenia poposiłkowego wzrostu stężenia glukozy i insuliny we krwi u pacjentów bez stwierdzonej cukrzycy, należy zastosować 3 g β-glukanów owsa na każde 30 g spożytych węglowodanów w posiłku.

Natomiast w celu zmniejszenia częstości występowania i czasu trwania infekcji górnych dróg oddechowych skuteczne może być doustne przyjmowanie β-glukanów drożdżowych w dobowej dawce wynoszącej 250 mg przez co najmniej 4 tygodnie.

Przeciwwskazania do stosowania beta-glukanu

Przeciwwskazania do stosowania beta-glukanu to: zespół jelita drażliwego (IBS), rozrost bakteryjny jelita cienkiego (SIBO), nieswoiste choroby zapalne jelit, choroby autoummunologiczne, stosowanie leków immunosupresyjnych, stan po przeszczepie.

Doustna suplementacja beta-glukanów pochodzących z ziaren zbóż, drożdży lub grzybów jest zazwyczaj bezpieczna i dobrze tolerowana przez większość zdrowych osób dorosłych. Przeprowadzone badania nie wykazały żadnych poważnych skutków ubocznych związanych z przyjmowaniem beta-glukanów. Możliwe skutki uboczne związane ze stosowaniem beta-glukanu dotyczą głównie przewodu pokarmowego i mogą obejmować biegunkę, wzdęcia, nudności, zaparcia oraz bóle i skurcze brzucha.

Stąd też osoby z zespołem jelita drażliwego (IBS), rozrostem bakteryjnym jelita cienkiego (SIBO), czy nieswoistymi chorobami zapalnymi jelit powinny unikać beta-glukanów, jeśli występują niepokojące skutki uboczne związane z ich stosowaniem. Ze względu na właściwości immunostymulujące beta-glukanów, szczególną ostrożność powinni zachować również pacjenci z chorobami autoimmunologicznymi oraz wszystkie osoby stosujące leki immunosupresyjne. Ponadto sugeruje się, że pacjenci po przeszczepie powinni zrezygnować z suplementów zawierających beta-glukany, ponieważ ich właściwości immunostymulujące mogą prowadzić do odrzucenia przeszczepu.