Piołun – poznaj jego ciekawe właściwości i zastosowanie

Piołun – co to za roślina?

Piołun (Artemisia absinthium L.) to bylina należąca do rodziny astrowatych (Asteraceae). Ma charakterystyczny, silny, gorzki smak i aromat. Roślinę tę spotyka się również pod nazwami bylica piołun, psia ruta, gorzkie ziele, panieńskie ziele czy też pańskie ziele. Roślina znana jest nie tylko z zastosowania w medycynie, ale i z kulinariów – to tradycyjny składnik wermutu oraz słynnego alkoholu, jakim jest absynt. Na bazie wyciągu z bylicy przygotowywano również roztwory do barwienia tkanin na żółto.

Mówiąc o tej roślinie, nie sposób nie wspomnieć o tujonie – naturalnym związku chemicznym z grupy monoterpenów, obecnym w olejku eterycznym piołunu. W większych dawkach ma działanie neurotoksyczne – może powodować pobudzenie, zawroty głowy, a nawet drgawki. To właśnie tujon odpowiada za złą sławę absyntu – uważano, że powoduje halucynacje i uzależnienie. Najprawdopodobniej jednak „szaleństwo” wynikało po prostu z przyjęcia niezwykle dużej ilości alkoholu, którego absynt zawiera nawet do 80%.

Jak wygląda piołun i gdzie rośnie?

Roślina osiąga zwykle od 50 do 120 cm wysokości, zielone liście piołunu mają srebrzysto-szary odcień, charakterystyczne są także drobne, żółtawe kwiaty piołunu. Występuje naturalnie w Europie, Azji i Afryce Północnej. W Polsce rośnie dziko na miedzach i nieużytkach oraz przy drogach, jest także rośliną uprawną – odporną na suszę i dobrze tolerującą ubogie gleby.

Jak działa bylica piołun?

Piołun wykazuje działanie wielokierunkowe. Jego olejek eteryczny zawiera tujon, który oddziałuje na układ nerwowy, blokując receptory GABA. Efektem jest pobudzenie aktywności mózgu.

W medycynie ludowej ziele piołunu (herba absinthii) używano jako środek przeciwgorączkowy, moczopędny i żółciopędny. Bylica piołun ceniona jest także za wpływ na układ pokarmowy – pobudza apetyt i wspomaga proces trawienia.

Piołun swoje właściwości lecznicze zawdzięcza obfitości związków aktywnych, spośród których najważniejsze to:

• olejek eteryczny, zawierający tujon, a także tujol, pinen, fellandren, kadinen,
• laktony seskwiterpenowe – odpowiadają za gorzki smak i działanie pobudzające wydzielanie soków trawiennych (absintyna, anabsintyna),
• flawonoidy o działaniu antyoksydacyjnym (m.in. artemetyna, kwercetyna, rutyna), występujące głównie jako glikozydy flawonoidowe),
• garbniki o właściwościach ściągających i bakteriostatycznych,
• kwasy organiczne, w tym bursztynowy i jabłkowy, kwasy fenolowe,
• sole mineralne (żelaza, potasu, magnezu).

Czy piołun szkodzi?

W wierzeniach ludowych częste są przekazy o obłędzie wywoływanym przez piołun. Rzeczywiście, w składzie bylicy piołun wyróżnia się tujon, który przyjęty w nadmiarze może powodować działanie neurotoksyczne, objawiające się halucynacjami. Dlatego Komisja Europejska ustaliła maksymalne dopuszczalne poziomy tujonu w żywności i napojach na 0,5 mg/kg.

Bylica piołun – właściwości zdrowotne

Piołun posiada właściwości wspierające układ pokarmowy, wykazuje działanie antyoksydacyjne, a także działa przeciwbólowo, przeciwwirusowo, bakteriostatycznie i przeciwgrzybiczo.

Wspiera układ pokarmowy

Ziele piołunu zawiera substancje gorzkie (m.in. absintynę), które:

• pobudzają wydzielanie soku żołądkowego,
• zwiększają produkcję żółci,
• poprawiają apetyt, wspomagając przemianę materii.

Dzięki temu łagodzi choroby żołądkowe: dolegliwości związane z niestrawnością, wzdęciami czy niedokwaśnością żołądka. Dodatkowo obecne w nim olejki eteryczne i flawonoidy działają przeciwbakteryjnie i przeciwgrzybiczo, wspomagając naturalną równowagę przewodu pokarmowego.

Wykazuje działanie antyoksydacyjne

Piołun oprócz gorzkich laktonów, zawiera także flawonoidy i kwasy organiczne (w tym kwasy fenolowe), które odpowiadają za jego działanie przeciwutleniające. Związki te neutralizują wolne rodniki, ograniczając stres oksydacyjny w komórkach. Dzięki temu surowiec może wspierać ochronę organizmu przed przedwczesnym starzeniem się, stanami zapalnymi i uszkodzeniami tkanek.

Badania wskazują również na jego potencjalny wpływ ochronny na wątrobę. W badaniach in vivo wodny ekstrakt z bylicy piołun chronił wątrobę przed uszkodzeniem wywołanym przez związki chemiczne i LPS:

• przywracając poziomy enzymów antyoksydacyjnych, jak SOD czy GPx,
• zmniejszając stres oksydacyjny i stan zapalny w tkance wątroby.

Podobny mechanizm zaobserwowano w układzie krążenia. W modelach zwierzęcych surowiec:

• poprawiał profil lipidowy,
• zmniejszał stan zapalny w naczyniach,
• spowalniał rozwój zmian miażdżycowych,
• hamował stres oksydacyjny w ścianach naczyń, co ogranicza ich uszkodzenia i odkładanie blaszek miażdżycowych.

Posiada właściwości przeciwbólowe

W medycynie tradycyjnej bylica piołun była stosowana do łagodzenia bólów porodowych i menstruacyjnych, a także przy kontuzjach i bólach mięśniowych. Działanie to wynika z kombinacji efektu miejscowego (rozluźnienie mięśni i stawów) oraz przeciwzapalnego.

To, że bylica piołun wykazuje działanie przeciwbólowe, potwierdzono w badaniu klinicznym z udziałem ludzi, a dokładniej u pacjentów w przebiegu choroby zwyrodnieniowej kolana. Oceniano skuteczność maści i roztworu z piołunu (oba w stężeniu 3 proc.) w porównaniu z żelem zawierającym piroksykam – niesteroidowy lek przeciwzapalny.

Po czterech tygodniach regularnego stosowania zarówno preparaty roślinne, jak i żel z piroksykamem wykazały porównywalną skuteczność:

• znacząco obniżyły natężenie bólu,
• poprawiły funkcję stawu,
• zmniejszyły ich sztywność.

Co istotne, pozytywne efekty utrzymywały się także po zakończeniu kuracji, a preparaty z piołunu były dobrze tolerowane i nie powodowały działań niepożądanych.

Piołun na pasożyty

Bylica piołun wykazuje również skuteczność przeciwko pasożytom, choć dowody z badań u ludzi są ograniczone.

W badaniu przeprowadzonym na 25 pacjentach z amebozą jelitową, ziele piołunu podawane w postaci kapsułek (500 mg, trzy kapsułki co 6 godzin przez 15 dni) wykazało ogólną poprawę w różnych stadiach choroby, przy czym u 70% pacjentów stwierdzono zniknięcie Entamoeba histolytica bez żadnych zauważalnych skutków ubocznych.

W badaniu in vitro wykazano skuteczność wodnego ekstraktu z piołunu na dorosłe formy tasiemca karłowatego – porównywalne z działaniem leku przeciwpasożytniczego, prazykwantelu.

Z działania przeciwpasożytniczego zdecydowanie bardziej znana jest bylica roczna (która jest piołunem jednorocznym), będąca źródłem artemizyny – substancji, która zrewolucjonizowała leczenie malarii.

Piołun na oczy

Piołun bywał dawniej stosowany w terapii schorzeń oczu ze względu na swoje właściwości przeciwzapalne. Okłady z naparu przykładano na zamknięte powieki w celu zmniejszania obrzęku oraz złagodzenia podrażnień. Pamiętając o jego potencjalnie toksycznym działaniu, wydaje się jednak, że na szczególnie wrażliwe okolice oka bezpieczniej stosować inne surowce zielarskie.

Bakteriostatyczne i przeciwgrzybiczne właściwości piołunu

Bylica piołun ma działanie przeciwwirusowe, bakteriostatyczne i przeciwgrzybicze. Odpowiadają za nie olejki eteryczne, flawonoidy, laktony seskwiterpenowe oraz kwasy fenolowe. Stosowanie piołunu w tym zakresie obejmuje poniższe zastosowania:

• Zakażenia skóry – olejek z piołunu bywał wykorzystywany wspomagająco w leczeniu świerzbu, wszawicy czy w innych schorzeniach skórnych (jak trądzik różowaty), jednak lepiej udokumentowaną skuteczność w tej dziedzinie ma bylica roczna (piołun jednoroczny). Bylica piołun stosowana zewnętrznie przyśpiesza gojenie rozległych ran.
• Zakażenia przewodu pokarmowego – niedawne badania potwierdziły tradycyjne zastosowanie piołunu w kontekście dolegliwości żołądkowo-jelitowych, a w szczególności wysoką skuteczność przeciwbakteryjną wobec patogenów powiązanych z układem pokarmowym, a przy tym brak toksyczności względem komórek nabłonka i fibroblastów.
• Pszczelarstwo – w pasiekach sadzono piołun w celu zapobiegania chorobom pszczół, często w połączeniu z innymi roślinami (miętą czy tymiankiem), co zwiększa skuteczność przeciwdrobnoustrojową, a jednocześnie jest bezpieczniejsze dla pszczół niż czysta bylica.

Kolejne badania in vitro dowodzą także, że wyciąg metanolowy z innej rośliny należącej do rodziny astrowatych, bylicy pospolitej, hamuje proliferację komórek przewlekłej białaczki szpikowej oraz promuje ich apoptozę, także w liniach opornych na imatynib.

Piołun – właściwości magiczne

Zielu piołunu przypisuje się właściwości magiczne, niemal mistyczne.

Dawniej wierzono, że piołun:

• odstrasza złe duchy, uroki i demony (suszone liście rośliny wieszano w domostwach lub noszono jako amulet),
• oczyszcza ze złej energii (piołun palono jako kadzidło podczas pogańskich świąt związanych z fazami księżyca),
• ułatwia nawiązanie kontaktu ze światem duchowym,
• wzmacnia pożądanie partnera.

Czy piołun ma działanie narkotyczne?

W bezpiecznych ilościach stosowanych w ziołolecznictwie bylica nie ma działania narkotycznego. Jednak przedawkowanie piołunu, a właściwie tujonu, może wywoływać pobudzenie czy halucynacje.

Jak stosować ziele piołunu?

Piołun dostępny jest w postaci suplementów diety, jak również suszonych liści rośliny, a także gotowych herbat.

Dawkowanie bylicy piołun w kapsułkach różni się w zależności od producenta: zwykle od 100 do 600 mg ekstraktu dziennie. Po 10-14 dniach zaleca się zrobienie przerwy. Zwykle nie ma wyraźnych zaleceń co do optymalnej pory przyjmowania suplementu, jednak ze względu na działanie wspierające trawienie i wydzielanie żółci piołun najlepiej stosować przed posiłkiem.

Bylicę piołun równie często stosuje się w postaci naparu. Jak go przygotować? 1 łyżeczkę suszonego ziela zalać szklanką wrzątku, parzyć pod przykryciem przez 10 minut, a następnie przecedzić. Susz dostępny jest w aptekach i sklepach zielarskich, ziele można również uprawiać w ogrodzie – najlepiej zbierać przed kwitnieniem i suszyć w przewiewnym miejscu. Nasiona rozsiewane są samodzielnie, co czyni pańskie ziele rośliną mało wymagającą.

Jak często można pić napar z piołunu?

Kurację naparem z piołunu najlepiej stosować krótkotrwale, przez kilka dni do maksymalnie 1-2 tygodni. Powtarzać można ją po przerwie, np. kilku tygodni. Długotrwałe stosowanie preparatów z piołunem może powodować działania niepożądane.

Ile razy dziennie pić piołun?

Stosowanie piołunu w postaci naparu zaleca się ograniczyć do 1-2 porcji dziennie. Przyjmowanie go długotrwale lub w większych dawkach nie jest rekomendowane, ponieważ piołun może działać drażniąco na żołądek, a w większych ilościach wykazuje właściwości toksyczne.

Przeciwwskazania i interakcje

Stosując bylicę piołun, należy zachować szczególną ostrożność. Istnieją pewne przeciwwskazania do jej przyjmowania, które obejmują:

• okres ciąży i karmienia piersią,
• padaczka (tujon pobudza aktywność mózgu i może wywoływać drgawki),
• problemy z nerkami: bylica piołun może zwiększać ryzyko niewydolności nerek,
• ostry nieżyt żołądka oraz wrzody żołądka,
• uczulenie na rośliny z rodziny astrowatych.

Bylica piołun może również wchodzić w interakcje z niektórymi lekami, m.in.:

• warfaryną, co zwiększa ryzyka krwawień,
• z lekami stosowanymi w leczeniu padaczki.

Skutki uboczne

Przyjmowanie piołunu wiąże się z ryzykiem toksycznego działania.

Do najczęstszych skutków ubocznych zalicza się:

• zaburzenia żołądkowo-jelitowe,
• podrażnienie błony śluzowej żołądka, szczególnie u pacjentów z wrzodami trawiennymi,
• zawroty i bóle głowy, uczucie ciężkości, problemy z koncentracją.

Poważniejsze działania niepożądane pojawiają się przy przedawkowaniu – najczęściej są to objawy neurotoksyczności bądź uszkodzenia wątroby czy nerek związane z tym, że piołun zawiera tujon.