Jakie żelazo najlepiej się wchłania? Analiza dietetyka

Jakie formy żelaza są najlepiej przyswajalne?

W produktach spożywczych wyróżnia się dwa rodzaje żelaza – hemowe i niehemowe.

1. Żelazo hemowe znajduje się w produktach pochodzenia zwierzęcego, takich jak podroby, czerwone mięso, drób, ryby i owoce morza.
2. Żelazo niehemowe występuje głównie w pełnoziarnistych produktach zbożowych i pseudozbożach, nasionach roślin strączkowych, orzechach, nasionach, pestkach dyni, żółtkach jaj i owocach suszonych.

Przyswajalność żelaza hemowego wynosi 15-40% i jest nawet trzykrotnie wyższa niż żelaza niehemowego. Wynika to z faktu, iż żelazo hemowe znajduje się na II stopniu utlenienia, a jest to jedyna forma żelaza, która ulega wchłanianiu w przewodzie pokarmowym człowieka. Przyswajalność żelaza niehemowego wynosi 1-15%, ponieważ znajduje się ono na III stopniu utlenienia i musi być wcześniej zredukowane do II stopnia utlenienia.

Do najlepiej przyswajalnych form żelaza dwuwartościowego występującego w lekach i suplementach diety zalicza się:

• diglicynian żelaza (chelat aminokwasowy),
• glukonian żelaza,
• siarczan żelaza,
• fumaran żelaza.

Dane literaturowe wskazują, że wchłanianie żelaza z suplementów diety u pacjentów z rozpoznanym niedoborem żelaza wynosi średnio 2–13% w przypadku spożycia wraz z posiłkiem i 5–28% w przypadku spożycia na czczo.

Czy formy liposomalne lub sukrosomalne są skuteczniejsze?

Żelazo liposomalne to nowoczesna forma suplementu diety, w której cząsteczki żelaza są otoczone fosfolipidami, tworząc tzw. liposomy. Wprowadzenie na rynek liposomalnej formy żelaza ma na celu poprawę wchłaniania żelaza, zminimalizowanie skutków ubocznych suplementacji (np. nudności, bólów brzucha, zaparć stolca, metalicznego posmaku w ustach) oraz zwiększenie biodostępności w porównaniu z tradycyjnymi preparatami żelaza (np. siarczanem, fumaranem i glukonianem). Żelazo liposomalne, podobnie zresztą jak żelazo sukrosomalne może być bezpiecznie spożywane wraz z posiłkiem, ponieważ specjalna otoczka chroni żelazo przed wpływem kwasu żołądkowego i składników żywności (np. fitynianów, szczawianów, polifenoli), które zazwyczaj ograniczają wchłanianie tego pierwiastka.

Żelazo sukrosomalne to zaawansowana formuła żelaza, która może oferować lepszą biodostępność i tolerancję w porównaniu z tradycyjnymi doustnymi preparatami żelaza, takimi jak np. siarczan żelaza (II). Jego struktura opiera się na nośniku lipidowym i sacharozowym (tzw. sukrosomie), który chroni żelazo przed degradacją w przewodzie pokarmowym, umożliwiając lepsze wchłanianie i mniejsze ryzyko wystąpienia działań niepożądanych suplementacji żelazem. Wyniki badań wskazują, że żelazo sukrosomalne może stanowić alternatywę dla dożylnych preparatów żelaza u pacjentów z zespołem ogólnoustrojowej reakcji zapalnej.

Żelazo liposomalne oraz sukrosomalne to obiecujące nowoczesne formy doustnych preparatów żelaza, które mogą oferować porównywalne korzyści terapeutyczne do żelaza dożylnego w niektórych sytuacjach zdrowotnych. Niemniej jednak dotychczas nie udowodniono ich wyższości nad tradycyjnymi preparatami żelaza (siarczanem, fumaranem i glukonianem), które są zalecane jako leczenie pierwszego rzutu niedokrwistości z niedoboru żelaza u dorosłych zgodnie z aktualnymi wytycznymi Brytyjskiego Towarzystwa Gastroenterologicznego.

Jak zwiększyć przyswajanie żelaza?

Najważniejsze czynniki, które pozwalają zwiększyć przyswajanie żelaza:

• Witamina C: kwas askorbinowy znacząco zwiększa wchłanianie żelaza niehemowego poprzez redukcję żelaza trójwartościowego do dwuwartościowego w kwaśnym środowisku żołądka.
• Lakfoferyna: zwiększa wchłanianie żelaza oraz stężenie hemoglobiny, żelaza całkowitego i ferrytyny w surowicy krwi.
• Szczep probiotyczny Lactiplantibacillus plantarum 299v: zwiększa wchłanianie żelaza niehemowego o około 50%, dzięki stymulacji aktywności dwunastniczej reduktazy żelaza – enzymu, który przekształca żelazo trójwartościowe w dwuwartościowe.
• Prebiotyki: galaktooligosacharydy (GOS) i fruktooligosacharydy (FOS) mogą skutecznie zwiększać wchłanianie żelaza, gdy są stosowane razem z preparatem żelaza, takim jak np. fumaran żelaza (II).
• Białko zwierzęce (mięsne): regularne spożywanie drobiu, ryb i chudego mięsa czerwonego znacząco zwiększa biodostępność żelaza z uwagi na zawartość peptydów wiążących jony żelaza, co chroni przed niekorzystnym działaniem inhibitorów wchłaniania żelaza, np. kwasu fitynowego czy polifenoli.
• Stosowanie na czczo: preparaty żelaza należy przyjmować na pusty żołądek (około 60 minut przed posiłkiem) razem z witaminą C, aby skutecznie zwiększyć jego wchłanianie.
• Suplementacja co drugi dzień: doustna suplementacja żelaza co drugi dzień jest klinicznie skuteczną i lepiej tolerowaną alternatywą dla codziennego stosowania w przypadku łagodnej do umiarkowanej niedokrwistości z niedoboru żelaza.

Czynniki hamujące wchłanianie żelaza

Pomimo wyboru najlepiej przyswajalnej formy żelaza, skuteczność suplementacji może okazać się w rzeczywistości słaba z uwagi na obecność czynników hamujących wchłanianie żelaza. Zalicza się do nich:

• Fityniany: wiążą się z żelazem niehemowym w przewodzie pokarmowym, tworząc nierozpuszczalne kompleksy żelazowo-fitynianowe, których organizm nie może wchłonąć.
• Polifenole: hamują wchłanianie żelaza poprzez wiązanie się z żelazem niehemowym w jelitach, tworząc nierozpuszczalne kompleksy, których organizm nie ma możliwości absorpcji.
• Szczawiany: wiążą się z żelazem niehemowym w przewodzie pokarmowym, tworząc nierozpuszczalne kompleksy żelazowo-szczawianowe, które nie są przyswajalne przez ludzki organizm.
• Wapń: hamuje wchłanianie żelaza hemowego i niehemowego, zakłócając działanie transportera metali dwuwartościowych 1 (DMT1) i ferroportyny – białek odpowiedzialnych za wchłanianie, transport i ogólnoustrojową homeostazę żelaza w organizmie.
• Niektóre białka: kazeina, białka serwatkowe i sojowe mogą tworzyć z jonami żelaza nierozpuszczalne kompleksy, które nie są przyswajalne przez organizm.

Wymienione powyżej czynniki hamujące wchłanianie żelaza wpływają głównie na żelazo niehemowe (pochodzenia roślinnego). Polifenole (np. herbata, kawa), fityniany (np. rośliny strączkowe, pełnoziarniste zboża) i szczawiany (np. szpinak, kakao) są silnymi inhibitorami wchłaniania żelaza niehemowego, które stanowi około 90% całkowitego żelaza dostarczanego wraz z dietą. Substancje pokarmowe hamujące wchłanianie żelaza niehemowego, mają niewielki wpływ na żelazo hemowe zawarte w mięsie i podrobach. Jednakże wapń może hamować wchłanianie zarówno żelaza hemowego, jak i niehemowego.