Enzymy trawienne – czym są, jakie są rodzaje i właściwości?

Czym są enzymy trawienne?

Enzymy trawienne to wyspecjalizowane białka, które w zależności od warunków, pomagają rozkładać pokarmy w przewodzie pokarmowym. Każdy enzym trawienny ma swoje konkretne miejsce działania oraz odgrywa ściśle określoną rolę w układzie pokarmowym. I tak wyróżniamy m.in. enzymy odpowiadające za trawienie białek, zajmujące się trawieniem tłuszczów, czy enzymy trawiące węglowodany.

Każdy enzym posiada swoje centrum aktywne o specyficznym kształcie przestrzennym i właściwościach chemicznych – to tam zachodzą wszystkie reakcje chemiczne. Niektóre enzymy trawienne do prawidłowego funkcjonowania potrzebują tzw. kofaktorów, którymi są np. jony: wapnia, magnezu, czy cynku. Niedobór tych pierwiastków prowadzi do nieprawidłowości podczas produkcji enzymów trawiennych, co wpływa na sposób działania enzymu i skutkuje rozwojem problemów trawiennych.

Rodzaje enzymów trawiennych

Enzymy trawienne, w zależności od rodzaju trawionego składnika, dzielą się na różne formy:

• Proteazy/peptydazy – to enzymy odpowiadające za trawienie białek. Rozkładają one długie białka na mniejsze formy – peptydy i aminokwasy. Przykładem są: pepsyna, trypsyna, chymotrypsyna, aminopeptydazy.
• Amylazy – to enzymy odpowiedzialne za procesy trawienne węglowodanów. Rozkładają polisacharydy na cukry proste: oligosacharydy i monosacharydy. Przykładem są: amylaza ślinowa, amylaza trzustkowa.
• Lipazy – to enzymy zajmujące się trawieniem tłuszczów. Lipaza rozkłada tłuszcze na kwasy tłuszczowe i glicerol. Przykładami lipaz są: lipaza żołądkowa, lipaza trzustkowa.
• Nukleazy – biorą udział w trawieniu kwasów nukleinowych. Rozcinają kwasy nukleinowe na sekwencje nukleotydów. Przykładami są: rybonukleaza, deoksyrybonukleaza.

W przypadku enzymów odpowiedzialnych za trawienie białek wyróżniamy także podział ze względu na sposób działania. Znajdziemy tutaj endopeptydazy, które rozcinają białka od środka (niczym prezes przecinający wstęgę) i egzopeptydazy odcinające fragmenty z końców białek.

Naturalne źródła enzymów

Naturalnymi źródłami enzymów trawiennych są:

• ananas – zawiera bromelainę wspomagającą rozkład białek,
• papaja – źródło papainy ułatwiającej rozkład protein,
• kiwi – zawiera enzym aktynidainę, który wspomaga rozkład białek, co czyni je korzystnym dodatkiem do diety wspierającej trawienie,
• imbir – zawiera zingibain, który wspiera trawienie białek,
• awokado – zawiera substancje hamujące aktywność alfa-amylazy, głównego enzymu trawiącego skrobię, która następnie jest rozkładana do glukozy i podnosi jej poziom we krwi,
• figi – dokładniej lateks/mleczko figowca zawiera ficynę/fikainę, proteazę powodującą rozkład białek,
• produkty fermentowane – kiszonki, kefiry, miso, tempeh; w procesie fermentacji bakterie zawarte w tych produktach wytwarzają liczne enzymy trawienne,
• kiełki – w okresie wzrastania poziom enzymów trawiennych wyraźnie rośnie, co sprawia, że kiełki są bogatym źródłem enzymów,
• produkty pochodzenia zwierzęcego: pepsyna oraz wyciągi z trzustek zwierzęcych – pankreatyna.
• inne: owoce nerkowca, miąższ korzenia manioku, owoce dzikiego kantalupa (dziki ogórek), miąższ owoców ambarelli (śliwca słodkiego), kwiat mleczary wyniosłej (Calotropis procera), wyciąg z grzyba Sarcodon aspratus, zwanego sarniakiem, surowy ekstrakt ze skórki mango, liść chlebowca różnolistnego (jackfruita), sproszkowane pestki granatu.

Działanie enzymów trawiennych w organizmie

Enzymy trawienne rozkładają pokarm na mniejsze, przyswajalne cząsteczki: białka do aminokwasów, tłuszcze do kwasów tłuszczowych, a węglowodany do cukrów prostych. Działają jak „nożyczki” w jamie ustnej, żołądku i jelitach, umożliwiając wchłanianie składników odżywczych. Ponadto wspierają trawienie i prawidłowe funkcjonowanie układu pokarmowego.

Wspierają rozkład makroskładników i proces trawienia

Enzymy trawienne przyspieszają rozkład dużych cząsteczek pokarmowych na mniejsze, proste substancje, umożliwiając ich wchłonięcie przez ściany jelit do krwioobiegu i wykorzystanie jako źródło energii lub budulec. Jest to proces niezbędny, ponieważ nie potrafi on wykorzystać niestrawionych cząstek pokarmowych, które są za duże, aby się wchłonąć.

Wstępne trawienie zaczyna się już w błonie śluzowej jamy ustnej, gdzie gruczoły ślinowe wydzielają pierwsze enzymy trawienne. Początek układu pokarmowego jest miejscem wchłaniania pierwotnych substancji odżywczych, dlatego tak ważne jest dokładne przeżuwanie każdego kęsa, aby treść pokarmowa dobrze wymieszała się ze śliną i naturalnymi enzymami. Dalsze trawienie przejmują gruczoły żołądkowe, wydzielające lipazę żołądkową i pepsynogen, który pod wpływem kwasu żołądkowego przekształca się do aktywnej formy – pepsyny – enzymu rozkładającego białka. Dalszy proces przebiega w jelitach, głównie w jelicie cienkim i to tam zachodzi główne wchłanianie.

Wspierają wchłanianie składników odżywczych

Małe cząsteczki strawionego pokarmu mogą zostać przetransportowane przez błonę śluzową jelita do krwiobiegu. Dzięki temu organizm może wykorzystać substancje odżywcze do produkcji energii, regeneracji tkanek oraz prawidłowego funkcjonowania wszystkich narządów.

Zaburzenia sprawności enzymatycznej mogą skutkować utrudnionym wchłanianiem, a co za tym idzie:

• niedoborami pokarmowymi,
• utratą masy ciała,
• osłabieniem organizmu,
• pogorszeniem stanu skóry, włosów i paznokci.

Najbardziej intensywne wchłanianie zachodzi w obrębie jelit. Umożliwiają to liczne kosmki jelitowe, które znacznie zwiększają powierzchnię absorpcji. Każdy proces zapalny w tym obrębie zaburza wchłanianie substancji odżywczych i może prowadzić do zespołu nieszczelnego jelita, dlatego tak ważne jest utrzymanie zdrowia jelit, ponieważ przekłada się to na kondycję całego organizmu.

Wspierają prawidłowe funkcjonowanie układu pokarmowego

Enzymy trawienne pomagają utrzymać prawidłowy przebieg procesów trawiennych oraz ograniczają zaleganie niestrawionych resztek pokarmowych w przewodzie pokarmowym, które mogą ulec procesom fermentacji i doprowadzić powstania wzdęć i skurczowych bolesności brzucha. Praca enzymów ma duże znaczenie dla komfortu trawiennego, prawidłowej pracy jelit oraz równowagi mikrobiomu i optymalnego rozwoju bakterii jelitowych, które również dzięki swojej aktywności wspierają procesy trawienne i odpowiadają za zdrowie jelit.

Prawidłowe trawienie zmniejsza ryzyko nadmiernej fermentacji jelitowej, uczucia ciężkości, gazów i biegunek. U części pacjentów poprawa trawienia może również korzystnie wpływać na tolerancję niektórych produktów spożywczych.

Niedobór enzymów trawiennych

O niedoborze enzymów trawiennych mówimy, gdy ilość wydzielanych enzymów jest zbyt mała lub gdy ich aktywność jest niewystarczająca do prawidłowego trawienia pokarmów, co prowadzi do zaburzeń trawienia. Problem ten może mieć charakter przejściowy lub przewlekły i występuje stosunkowo często, szczególnie u osób z chorobami przewodu pokarmowego, zapaleniem trzustki oraz u seniorów.

Objawy niedoboru enzymów trawiennych mogą obejmować bóle brzucha, wzdęcia, nieprawidłową konsystencję stolca oraz problemy skórne, co może znacząco obniżyć jakość życia. Ponadto niedobór enzymów trawiennych może prowadzić do licznych nietolerancji pokarmowych. Najbardziej znanym powikłaniem tych niedoborów jest nietolerancja laktozy – cukru mlecznego. Laktoza to naturalny dwucukier występujący w mleku wszystkich ssaków, nawet w mleku kobiecym oraz w produktach mlecznych. Za trawienie laktozy odpowiada enzym laktaza, produkowana przez błonę śluzową jelita cienkiego. W celu łagodzenia problemów zalecane jest stosowanie do posiłku mlecznego preparatów zawierających laktazę. Ci ciekawe, około 70% ludności na całym świecie ma mieć niedobór laktazy.

Sposobem leczenia deficytu enzymów trawiennych jest ich suplementacja. Na rynku znajdziemy szeroką gamę suplementów diety zawierającą enzymy roślinne, a także wyciągi z trzustek zwierzęcych, w postaci produktów leczniczych, zawierających pankreatynę.

Objawy niedoboru enzymów trawiennych

Do najczęstszych objawów niedoboru enzymów trawiennych należą:

• wzdęcia,
• uczucie pełności po posiłku,
• bóle brzucha,
• nadmierne gazy,
• biegunki,
• tłuszczowe stolce,
• nudności,
• odbijanie,
• uczucie ciężkości po jedzeniu,
• nietolerancja niektórych produktów spożywczych,
• utrata masy ciała,
• niedobory witamin i składników mineralnych,
• przewlekłe zmęczenie.

Co powoduje niedobór enzymów trawiennych?

Niedobór enzymów trawiennych często wynika z chorób przewodu pokarmowego, jak i czynników związanych ze stylem życia, wiekiem czy dietą. Bardzo często przyczyną jest niewydolność zewnątrzwydzielnicza trzustki – wtedy trzustka nie jest w stanie produkować odpowiedniej ilości enzymów.

U osób z tym schorzeniem za trawienie węglowodanów odpowiada głównie amylaza ślinowa. Zdarza się również, że deficyt enzymów jest związany z genetyką, może to być stan wrodzony lub nabyty.

Ponadto przewlekle stosowane leki zobojętniające kwas żołądkowy moga wpływac na niedobór enzymów trawiennych, gdyż niektóre z nich potrzebują odpowiedniego pH środowiska do aktywacji i prawidłowego działania. Zachwianie tej równowagi skutkuje powstaniem dolegliwości żołądkowo-jelitowych.

Kiedy warto rozważyć stosowanie enzymów trawiennych?

Preparaty zawierające enzymy trawienne mogą być pomocne u osób z objawami zaburzonego trawienia lub schorzeniami wpływającymi na wydzielanie enzymów. Ich stosowanie powinno być jednak dostosowane do przyczyny problemu i rodzaju dolegliwości.

Rozważenie suplementacji może być zasadne:

• przy uczuciu ciężkości po posiłkach,
• przy częstych wzdęciach i gazach,
• u osób z niewydolnością trzustki,
• przy nietolerancji laktozy,
• po obfitych i tłustych posiłkach,
• u seniorów,
• po operacjach przewodu pokarmowego,
• w przebiegu niektórych chorób jelit,
• przy zaburzeniach trawienia związanych ze stresem
• u osób na dietach wysokobiałkowych.

Działanie konkretnych enzymów na poszczególnych odcinkach przewodu pokarmowego jest ze sobą ściśle powiązane. Przykładem może być zależność działania lipazy trzustkowej od lipazy żołądkowej. Jeśli ta druga niedostatecznie strawi tłuszcze w żołądku i będzie zbyt mało kwasów tłuszczowych, aby dać sygnał trzustce do produkcji lipazy trzustkowej, proces trawienia zostanie zaburzony. Widać to szczególnie u osób po operacji żołądka, gdy jego czynność wydzielnicza jest zmieniona.

Jak stosować enzymy trawienne?

Enzymy trawienne należy przyjmować tuż przed posiłkiem lub z pierwszym jego kęsem, ponieważ enzymy muszą mieć kontakt z pokarmem, aby mogły skutecznie działać. Nie należy przyjmować ich na pusty żołądek, aby nie wywołać podrażnień. Zazwyczaj zaleca się 1-2 kapsułki dziennie podczas głównych posiłków. Sposób podania suplementów enzymatycznych zależy od rodzaju preparatu oraz przyczyny dolegliwości.

Warto również dodać, że na aktywność enzymów mogą wpływać także inne czynniki:

• bardzo wysoka temperatura może powodować denaturację enzymów,
• alkohol może pogarszać funkcjonowanie trzustki,
• niektóre leki zmieniające pH żołądka mogą wpływać na aktywność części enzymów.

Enzymy trawienne mogą wchodzić w interakcje z niektórymi lekami, np. z preparatami na zgagę i refluks, które zmniejszają siłę działania enzymów trawiennych czy lekami przeciwcukrzycowymi, które hamują aktywność amylazy. Podanie tych leków jednocześnie z preparatami zawierającymi naturalne amylazy, wzajemnie się wyklucza.

Warto dodać, że długo utrzymująca się niestrawność oraz bóle brzucha mogą być objawem poważnej choroby, takiej jak zapalenie trzustki. Dlatego nie należy bagatelizować objawów i samodzielnie suplementować enzymów trawiennych. Trzustka jest odpowiedzialna za produkcję enzymów trawiących tłuszcze – lipaz. Lipaza trzustkowa uczestniczy w trawieniu 90% tłuszczów, ale podczas zapalenia trzustki produkcja enzymów trawiennych jest utrudniona. Niestrawione składniki pokarmowe mogą wywoływać uporczywe biegunki tłuszczowe i trudności ze wchłanianiem substancji rozpuszczalnych w tłuszczach, w tym witamin ADEK i niezbędnych kwasów tłuszczowych.

Stan ten może prowadzić do niezamierzonej utraty masy ciała, niedoborów i niedożywienia, co jest niebezpieczne dla całego organizmu. Zwiększone ryzyko chorób trzustki posiadają osoby spożywające alkohol i/lub palące papierosy.