Bakterie probiotyczne – czym są i jak dbają o mikrobiotę jelitową

Czym są bakterie probiotyczne?

Bakterie probiotyczne to żywe mikroorganizmy, które podane w odpowiednich ilościach przynoszą korzyści zdrowotne gospodarzowi. Najbardziej znane bakterie probiotyczne należą do rodzajów Lactobacillus i Bifidobacterium, a także drożdże Saccharomyces boulardii.

Wbrew powszechnemu przekonaniu nie wszystkie bakterie są dla człowieka szkodliwe. Niektóre bakteria mają korzystne działanie na zdrowie człowieka – przykładem dobroczynnych bakterii są bakterie probiotyczne.

Ludzką mikrobiotę jelitową, ważącą od 1 do 3 kg, tworzy około 500–1000 różnych gatunków bakterii. Jej skład jest unikatowy dla każdego człowieka i zależy m.in. od diety, stylu życia, a nawet sposobu przyjścia na świat (poród naturalny czy cesarskie cięcie). Probiotyki możemy dostarczać do organizmu także z zewnątrz. Ich źródłem mogą być naturalnie fermentowane produkty spożywcze oraz suplementy diety.

Rodzaje szczepów probiotycznych

Bakterie probiotyczne są klasyfikowane według:

• rodzaju (najszersza kategoria, np. Lactobacillus),
• gatunku (np. Lactobacillus acidophilus),
• szczepu (konkretna linia bakterii w obrębie gatunku, oznaczana zwykle kombinacją liter i cyfr, np. Lactobacillus rhamnosus GG, Lactobacillus reuteri DSM).

Każdy konkretny szczep bakterii probiotycznych charakteryzuje się specyficznymi właściwościami i może wykazywać różne działanie w organizmie (szczepozależność).

Lactobacillus

Bakterie z rodzaju Lactobacillus to kluczowa grupa bakterii fermentacji mlekowej. Naturalnie występują w przewodzie pokarmowym, jamie ustnej oraz drogach rodnych i moczowych. Mają korzystny wpływ na zdrowie jelit – wspomagają trawienie, łagodzą dolegliwości jelitowe, chronią przed infekcjami i wzmacniają odporność. Są także szeroko stosowane w przemyśle spożywczym do produkcji fermentowanych produktów jak jogurty, kefiry i kiszonki.

Poniżej na zdjęciu znajduje się Lactobacillus sp. na komórkach nabłonka pochwy (zdj. Mike Miller, CDC).

Bifidobacterium

Bifidobacterium to drugi kluczowy rodzaj bakterii probiotycznych, które naturalnie występujące w ludzkim przewodzie pokarmowym, szczególnie w jelicie grubym. Bifidobakterie stanowią dominującą część mikrobioty jelitowej u zdrowych niemowląt karmionych piersią, gdzie mogą stanowić nawet 90% wszystkich bakterii jelitowych. U dorosłych ich liczba jest znacznie mniejsza, ale nadal odgrywają istotną rolę w utrzymaniu zdrowia jelit.

Szczepozależność a działanie probiotyków

Szczepozależność to kluczowe pojęcie w świecie probiotyków. Oznacza, że konkretne korzyści zdrowotne są związane z określonym szczepem bakterii, a nie ogólnie z rodzajem czy gatunkiem. Nie wszystkie bakterie z tego samego gatunku mają więc identyczne właściwości – to szczep determinuje specyficzne działanie probiotyku.

Na przykład:

• Lactobacillus rhamnosus GG jest skuteczny w zapobieganiu biegunkom po antybiotykoterapii.
• Lactobacillus plantarum 299v wspiera stabilizację bariery jelitowej, produkcję SCFA (np. maślanu) i wspiera leczenie zespołu jelita drażliwego (IBS).
• Bifidobacterium breve M-16V wpływa na dojrzewanie układu immunologicznego i wspiera rozwój mikrobioty niemowląt.

Inny szczep tego samego gatunku może nie wykazywać takiego działania. Dlatego tak ważne jest, aby przy wyborze probiotyku zwracać uwagę na pełną nazwę szczepu, a nie tylko rodzaj czy gatunek bakterii.

Jaki wpływ na zdrowie mają bakterie probiotyczne?

Bakterie probiotyczne mają korzystny wpływ na organizm człowieka, który wykracza poza układ pokarmowy, oddziałując także na układ odpornościowy, metabolizm, a nawet funkcje psychiczne.

Wywierają korzystne działanie na układ pokarmowy

Probiotyki pomagają utrzymać równowagę mikroflory jelitowej, co jest fundamentem zdrowia przewodu pokarmowego. Bakterie probiotyczne tworzą naturalną barierę ochronną na powierzchni błony śluzowej jelit, zapobiegając kolonizacji przez patogeny. Konkurują z bakteriami chorobotwórczymi o składniki odżywcze i miejsca przyłączenia do nabłonka jelitowego, a także produkują substancje przeciwbakteryjne, które hamują wzrost patogenów.

Stosowanie probiotyków korzystnie wpływa na integralność bariery jelitowej – warstwy komórek wyściełających jelita, która zapobiega przedostawaniu się szkodliwych substancji do krwiobiegu. Wzmocnienie tej bariery może zapobiegać rozwojowi tzw. zespołu nieszczelnego jelita, który wiąże się z wieloma chorobami autoimmunologicznymi i zapalnymi.

Suplementacja probiotyków o określonych szczapach może łagodzić ból i nasilenie objawów u pacjentów z zespołem jelita drażliwego. Określone bakterie probiotyczne mogą także poprawić procesy trawienne, perystaltykę jelit, zwiększanie częstotliwości wypróżnień i poprawę konsystencji stolca, co może przynieść korzyści pacjentom cierpiącym na zaparcia.

Zapobiegają biegunce przy antybiotykoterapii

Antybiotyki, choć niezbędne w leczeniu wielu infekcji bakteryjnych, nie działają selektywnie – niszczą zarówno bakterie chorobotwórcze, jak i korzystne bakterie jelitowe. Taka ingerencja w mikroflorę jelitową może prowadzić do zaburzenia równowagi bakteryjnej, co sprzyja namnażaniu się patogenów i zwiększa ryzyko biegunki.

Badania sugerują, że biegunka związana z antybiotykoterapią występuje u 5-35% pacjentów, przy czym częstość ta zależy od rodzaju antybiotyku, stanu zdrowia pacjenta i ekspozycji na patogeny.

Probiotyki, przyjmowane podczas i po antybiotykoterapii, zmniejszają ryzyko wystąpienia biegunki i pomagają szybciej odbudować prawidłową mikroflorę jelitową. Szczególnie skuteczne w tym zakresie są szczepy Lactobacillus rhamnosus GG oraz Saccharomyces boulardii.

Badania sugerują, że probiotyki mogą skracać czas trwania oraz zmniejszać częstość występowania ostrych biegunek infekcyjnych i biegunek podróżnych, chociaż skuteczność może się różnić w zależności od konkretnego szczepu i wymaga dalszych badań.

Wspomagają wchłanianie składników odżywczych

Bakterie probiotyczne poprawiają trawienie i ułatwiają wchłanianie składników odżywczych. Szczególnie ważna jest ich rola w trawieniu laktozy – cukru mlecznego. Osoby z nietolerancją laktozy często lepiej tolerują fermentowane produkty mleczne (jogurty, kefiry) niż mleko, właśnie dzięki obecności bakterii probiotycznych, które częściowo rozkładają laktozę.

Probiotyki uczestniczą także w syntezie niektórych witamin, zwłaszcza z grupy B oraz kwasu foliowego i wspierają wchłanianie minerałów, takich jak wapń, magnez i żelazo. Poprzez modyfikację kwasów żółciowych, probiotyki mogą również mieć dobroczynny wpływ na metabolizm lipidów i cholesterolu.

Wspierają układ odpornościowy

Jelitowy układ immunologiczny stanowi około 70-80% całego układu odpornościowego człowieka, dlatego probiotyki pomagają wzmacniać odporność organizmu na różne sposoby. Jednym z nich jest stymulacja produkcji przeciwciał, zwłaszcza immunoglobuliny A (IgA), która tworzy pierwszą linię obrony na powierzchni błon śluzowych.

Poza tym probiotyki modulują odpowiedź immunologiczną – wzmacniają ją w przypadku infekcji, ale mogą też łagodzić nadmierną reakcję układu odpornościowego w przypadku alergii czy chorób autoimmunologicznych.

Badania wskazują, że regularne przyjmowanie określonych szczepów probiotycznych może zmniejszyć częstość i nasilenie infekcji górnych dróg oddechowych, skrócić czas trwania przeziębienia oraz zmniejszyć ryzyko rozwoju reakcji alergicznych u dzieci.

Psychobiotyki a zdrowie psychiczne

Psychobiotyki to stosunkowo nowe pojęcie w świecie probiotyków, odnoszące się do szczepów bakterii, które mogą mieć dobroczynny wpływ na funkcje mózgu i zdrowie psychiczne poprzez tzw. oś jelitowo-mózgową. Ta dwukierunkowa komunikacja między jelitami a mózgiem odbywa się za pośrednictwem nerwu błędnego, układu immunologicznego oraz neurotransmiterów i metabolitów produkowanych przez bakterie jelitowe.

Do najlepiej przebadanych psychobiotyków należą szczepy z rodzajów Lactobacillus i Bifidobacterium, w tym szczepy Lactobacillus casei, Lactobacillus acidophilus, Bifidobacterium longum i Bifidobacterium breve. Badania sugerują, że mogą one łagodzić objawy depresji, lęku i stresu, poprawiać nastrój oraz funkcje poznawcze.

Kiedy warto brać probiotyk?

Stosowanie probiotyków może być korzystne w wielu sytuacjach zdrowotnych:

• podczas i po kuracji antybiotykami;
• przy biegunkach;
• w zespole jelita drażliwego i innych funkcjonalnych zaburzeniach przewodu pokarmowego;
• przy nietolerancji laktozy;
• w przypadku nawracających infekcji w górnym odcinku przewodu pokarmowego;
• w profilaktyce i leczeniu alergii, szczególnie u dzieci;
• przy atopowym zapaleniu skóry;
• w przypadku zakażenia Helicobacter pylori.

Korzystne skutki zdrowotne działania probiotyków mogą odczuć także sportowcy w czasie intensywnego wysiłku oraz osoby w okresach zwiększonego stresu, chociaż badania naukowe w tym obszarze nie są jednoznaczne.

Suplementy diety z probiotykami najlepiej przyjmować podczas posiłku lub tuż po nim, co zwiększa przeżywalność bakterii w kwaśnym środowisku żołądkowym. Warto wybierać preparaty zawierające kilka różnych szczepów o udokumentowanym działaniu, w odpowiednio wysokiej dawce.

Naturalne probiotyki

Naturalne probiotyki można znaleźć w wielu produktach spożywczych. Fermentowane produkty mleczne są najbogatszym źródłem probiotyków. Należą do nich:

• jogurt,
• kefir,
• maślanka,
• mleko acidofilne.

Dla osób, które nie mogą spożywać produktów mlecznych np. wegan, alternatywą są fermentowane produkty roślinne:

• kiszona kapusta,
• kiszone ogórki,
• kimchi,
• miso,
• kombucha.

Warto pamiętać, że naturalne probiotyki w żywności mogą nie zawierać tak wysokich dawek bakterii jak suplementy diety, chociaż mogą oferować dodatkowe korzyści zdrowotne związane z innymi składnikami odżywczymi obecnymi w tych produktach.