Witamina D a depresja – co wiemy z badań naukowych?

Witamina D a depresja – jaki jest związek?

Witamina D, choć znana jest przede wszystkim ze swojego wpływu na gospodarkę wapniowo-fosforanową realizuje znacznie szersze spektrum działań w organizmie, w tym na nasz mózg. Witamina D bywa często określana hormonem, ponieważ po konwersji w organizmie do formy aktywnej – kalcytriolu zaczyna pełnić w nim liczne funkcje endokrynne, parakrynne i autokrynne. Co więcej, w naszym mózgu, a dokładniej hipokampie (strukturze będącej centrum pamięci) znajduje się spora liczba receptorów dla witaminy D, do których przyłącza się kalcytriol rozwijając swoje działanie w mózgu jako neurosteroid.

Receptory dla witaminy D zlokalizowane są w komórkach mózgowych (astrocytach, mikrogleju i neuronach), dzięki czemu witamina D pełni cały wachlarz funkcji w mózgu od wpływu na uwalnianie neuroprzekaźników np. takich jak serotonina tzw. hormon szczęścia, po działanie przeciwzapalne, ekspresję neurotrofin (odpowiadają za wzrost i żywotność neuronów) czy regulowania reakcji na stres.

Badania kliniczne – witamina D a depresja

Dotychczasowe badania nie dają jednoznacznej odpowiedzi na pytanie, czy suplementacja witaminą D może zmniejszać ryzyko rozwoju depresji tudzież łagodzić jej przebieg. Niemniej wydaje się, że największe korzyści odniosą osoby z niskim poziomami wyjściowymi tego związku, a więc poniżej wartości referencyjnych (poziom 30-50 mcg/ml jest uznawany za „normę laboratoryjną”).

W jednej z prac obejmującej ponad 50 tysięcy osób wykazano, że suplementacja witaminą D łagodziła nasilenie objawów depresyjnych. Co jednak ciekawe to fakt, że efekty suplementacji wydawały się dawać większe korzyści, gdy podaż witaminy D była krótkofalowa w porównaniu do podaży trwającej dłużej niż 12 tygodni. Sugeruje to, że osiągnięcie prawidłowego pułapu stężenia witaminy D w ustroju może dawać korzyści, natomiast kontynuacja suplementacji przy braku niedoboru może nie być już zauważalna.

W jednym z badań klinicznych randomizowanych z podwójnie ślepą próbą wykazano, że ostra suplementacja witaminą D (50 000 IU przez 2 tygodnie) wpłynęła na zmniejszenie objawów u osób z łagodną i umiarkowaną depresją i wzrost poziomu witaminy D (a dokładniej jej metabolitu 25(OH) D w surowicy. Nie odnotowano jednak znaczących zmian w stężeniu serotoniny w płytkach krwi.

Inna praca także pokazała, że witamina D skutecznie łagodziła objawy ciężkiego zaburzenia depresyjnego u osób ze stężeniem 25(OH)D w osoczu ≤ 50 nmol/l. Suplementacja trwała ≥8 tygodni przy porcjach niższych niż 4000 jednostek witaminy D dziennie. Metaanaliza badań randomizowanych z 2023 r. pokazała, że pomimo dużej heterogeniczności suplementacja witaminą D ≥ 2000 IU/dzień wydaje się zmniejszać objawy depresyjne. Są jednak prace, które pokazują, że suplementacja witaminą D nie ma wpływu na objawy depresji.

Niski poziom witaminy D stwierdza się także u osób z SAD (ang. seasonal affective disorder), czyli depresją sezonową. Jej rozwój wiąże się ze zmianą długości dnia i nocy, a także mniejszą dostępnością słońca i szczyt „zachorowań” na SAD przypada na miesiące jesienno-zimowe. Poza leczeniem tradycyjnym wskazuje się, że suplementacja witaminy D może odegrać pewną rolę w poprawie objawów, dlatego wydaje się ważne, aby jej status w ustroju był prawidłowy.

Niedobór witaminy D a objawy depresyjne

Badania pokazują, że osoby z objawami depresyjnymi mają niższe stężenie witaminy D w porównaniu z osobami bez depresji. Z tego powodu autorzy publikacji sugerują, że niskie poziomy witaminy D mogą zwiększać ryzyko rozwoju depresji, co potwierdziła metaanaliza badań z 2023 r. Wykazano w niej, że osoby z niższymi poziomami witaminy D są bardziej narażone na rozwój zaburzeń depresyjnych w porównaniu do osób z wyższymi poziomami.

Witamina D wpływa na neurotransmisję (synteza serotoniny) oraz dostępność dopaminy czy noradrenaliny w mózgu. Ponadto podkreślany jest też wpływ witaminy D na modulację cytokin prozapalnych (m.in. IL-6 i TNF-α), które są zaangażowane w rozwój stanu zapalnego wiązanego z patogenezą zaburzeń depresyjnych. Towarzystwa naukowe powiązane z psychiatrią żywieniową wskazują witaminę D jako składnik promujący zdrowie psychiczne i mogący wspomagać terapię tradycyjną w depresji. Nadal jednak wyniki są niejednoznaczne i istnieje potrzeba dalszej eksploracji tego tematu w celu uporządkowania danych.

Jak zadbać o odpowiedni poziom witaminy D?

Witamina D jest związkiem napędzanym przede wszystkim przed słońce w skórze. Stamtąd wędruje dalej (wątroba, nerki), gdzie przekształcana jest finalnie do aktywnego hormonu. Jeśli zatem ekspozycja na słońce jest niewystarczająca ze względu na położenie geograficzne czy pracę w zamkniętych pomieszczeniach to produkcja witaminy D będzie nieoptymalna i prowadziła do rozwoju niedoborów. Dieta zawiera śladowe ilości witaminy D, dlatego nie możemy traktować jej jako ważnego źródła dla tego związku.

Aby zapewnić optymalną produkcję skórną witaminy D, powinniśmy codziennie wystawiać na słońce odkryte przedramiona i łydki przez 30-45 minut bez użycia filtrów przeciwsłonecznych. Jeśli ten warunek nie jest spełniony, suplementacja powinna być realizowana także w okresie wiosenno-letnim.

Pozostaje zatem racjonalna suplementacja, co oznacza uzupełnianie niedoborów adekwatnie do potrzeb organizmu lub utrzymanie jej optymalnego poziomu w ustroju poprzez odpowiednie porcje tej witaminy. Według aktualnych zaleceń standardowa porcja witaminy D służąca podtrzymaniu prawidłowego poziomu dla osób dorosłych wynosi 2000 IU dziennie.

Kluczowe jest, aby porcje witaminy D stosowane profilaktycznie były dobrane indywidualnie po konsultacji z lekarzem, farmaceutą czy dietetykiem. Idealnie, jeśli możliwe jest wykonanie badania poziomu witaminy D przynajmniej raz w roku, aby optymalnie do stężenia wyjściowego dobrać porcję. W przypadku leczenia niedoboru czy poziomów suboptymalnych witaminy D, a więc stężeń poniżej wartości 30 ng/ml dawka witaminy D była dobierana pod okiem lekarza.