Ferrytyna – normy, badania i rola w diagnostyce niedoboru żelaza

Czym jest ferrytyna?

Ferrytyna pełni funkcję magazynu żelaza w organizmie, a jej stężenie odzwierciedla zapasy żelaza w ustroju. W wysokich stężeniach ferrytyna występuje w komórkach wątroby, śledziony, szpiku kostnego oraz w niewielkiej ilości w płynach ustrojowych.

Pojedyncza cząsteczka ferrytyny może wiązać tysiące atomów żelaza – w jej wnętrzu może gromadzić się do 4500 atomów żelaza w postaci związków mineralnych. Jej zadanie to prawidłowe wiązanie nadmiaru jonów i ochrona tkanek przed toksycznym działaniem żelaza.

Warto pamiętać, że ferrytyna należy do tzw. białek ostrej fazy, co oznacza, że jej poziom wzrasta w odpowiedzi na stany zapalne w organizmie. Dlatego białek ostrej fazy, w tym ferrytyny, nie interpretuje się w oderwaniu od OB, CRP i objawów infekcji. Jeśli w organizmie toczy się stan zapalny, jej poziom może być zawyżony mimo obniżonego poziomu żelaza.

Normy ferrytyny w organizmie

Normy ferrytyny różnią się zależnie od wieku, płci, ciąży, stanu zdrowia i metody oznaczenia.

Normy ferrytyny [Tabela]

Warto rozróżnić normy laboratoryjne, a normy funkcjonalne.

• Normy laboratoryjne (inaczej referencyjne) są to zakresy statystyczne. Powstają na podstawie pomiarów w populacji uznanej za zdrową i zwykle obejmują 95% wyników tej grupy. Normy laboratoryjne odpowiadają na pytanie: czy Twój wynik mieści się w typowym zakresie populacyjnym? Nie mówią jednak, czy dany poziom jest optymalny dla funkcjonowania organizmu, tylko czy nie odbiega statystycznie od większości.
• Normy funkcjonalne (optymalne pod względem klinicznym) opierają się na danych dotyczących fizjologii, objawów niedoboru i nadmiaru oraz ryzyka powikłań. Odpowiadają na pytanie: przy jakim poziomie parametr działa najlepiej i nie manifestuje objawów? Dlatego z reguły są one często węższe.

Poniższa tabela pokazuje, jakie są normy ferrytyny – funkcjonalne i laboratoryjne.

*Na takie zakresy powołują się eksperci medycyny funkcjonalnej, którzy opierają się na „złotym punkcie”, aby zapobiegać objawom takim jak zmęczenie i wypadanie włosów. Należy zwrócić uwagę, że jednak jest to indywidualne i uzależnione od kontekstu. Badania nie są w stanie jednoznacznie takich zakresów ustalić, ale pokazują, że choć ferrytyna <30 μg/L to granica niedoboru to organizm może dawać znaki niedoboru już poniżej wartości 45–50 μg/L, czyli mieszczących się w zakresie normy laboratoryjnej.

W jednym z randomizowanych badań klinicznych suplementacja żelaza u kobiet z ferrytyną <50 μg/L pomimo braku anemii zmniejszyła znacząco objawy zmęczenia. Analiza ponad 250 tys. pacjentów wykazała, że podniesienie progu ferrytyny do 45 μg/L pozwala wykryć znacznie więcej niedoborów niż przy poziomie ok. 30 μg/L. Dlatego wartość 30 μg/L może wystarczyć, by zapobiec niedokrwistości, ale nie zawsze oznacza optymalnych zapasów żelaza dla codziennego funkcjonowania.

Niski poziom ferrytyny, np. poniżej 30 µg/l u dorosłych oznaczają niskie poziomy żelaza i wyczerpanie zapasów tego pierwiastka w tkankach. Wartości poniżej 10 µg/l sugerują krytycznie niską ilość żelaza.

Podwyższony poziom ferrytyny, zwłaszcza >300–500 µg/l u kobiet i >400–500 µg/l u mężczyzn, wymaga diagnostyki: możliwe są choroby wątroby, przeciążenie żelazem albo choroby zapalne. Wytyczne WHO podkreślają, że przy stanie zapalnym progi interpretacji są wyższe.

Badanie ferrytyny we krwi – kiedy należy je wykonać i jak się przygotować?

Badanie ferrytyny to oznaczenie poziomu białka, które magazynuje żelazo w organizmie. Pozwala ono precyzyjnie ocenić realne zapasy tego pierwiastka. Jest to najczulszy wskaźnik pozwalający wykryć utajone niedobory żelaza na długo przed rozwinięciem się anemii.

Badanie polega na pobraniu krwi z żyły łokciowej. Przed badaniem należy unikać intensywnego wysiłku fizycznego oraz spożywania alkoholu i napojów z kofeiną, ponieważ mogą one zaburzać wyniki badania. Najczęściej badanie ferrytyny wykonuje się razem z morfologią, poziomem żelaza, TIBC/UTIBC, transferyną i CRP.

Kiedy zbadać poziom ferrytyny? Gdy występują niepokojące objawy:

• przewlekłe zmęczenie,
• problemy z koncentracją,
• senność,
• spadek wydolności,
• wypadanie włosów,
• łamliwość paznokci,
• bladość skóry i błon śluzowych,
• kołatanie serca,
• duszność wysiłkowa,
• zaburzenia menstruacji.

Niski poziom ferrytyny – możliwe przyczyny i objawy niedoboru

Ferrytyna jest białkiem magazynującym żelazo, a jej niski poziom to pierwszy i najczulszy sygnał wyczerpywania się zasobów tego pierwiastka w organizmie (tzw. utajony niedobór żelaza), który – jeśli nie zostanie uzupełniony – z czasem prowadzi do anemii.

Przyczyny niskiego stężenia ferrytyny we krwi to:

• niedostateczna podaż żelaza,
• restrykcyjna dieta,
• niezbilansowana dieta roślinna,
• obfite miesiączki,
• utrata krwi (np. po operacji, krwiodawstwo),
• wysoka aktywność fizyczna,
• krwawienia z przewodu pokarmowego,
• niektóre choroby np. niedoczynność tarczycy, Hashimoto,
• zespoły złego wchłaniania, np. celiakia, choroby zapalne jelit.

Objawy niedoboru ferrytyny obejmują:

• przewlekłe zmęczenie,
• senność,
• wypadanie włosów,
• łamliwość paznokci,
• zaburzenia koncentracji,
• osłabienie odporności,
• bladość skóry i błon śluzowych,
• kołatania serca,
• obniżenie wydolności.

Jeśli pojawiają się powyższe symptomy, należy wykonać badanie ferrytyny i innych parametrów, jak np. morfologii. Jej niedobór, jeśli jest nieleczony, prowadzi do wyczerpania zapasów żelaza w organizmie, a w konsekwencji do rozwoju anemii (niedokrwistości) z niedoboru żelaza. Skutkuje to zaburzeniem produkcji czerwonych krwinek, poważnym niedotlenieniem narządów i tkanek, wywołując szereg uciążliwych i niebezpiecznych dla zdrowia objawów.

Wysoka ferrytyna – co może oznaczać podwyższone stężenie?

Wysoka ferrytyna (hiperferrytynemia) oznacza nadmiar żelaza w organizmie lub toczący się proces zapalny. Ponieważ ferrytyna jest białkiem ostrej fazy, jej poziom drastycznie rośnie podczas infekcji. Przewlekle podwyższone wartości mogą też wskazywać na niealkoholowe stłuszczenie wątroby, hemochromatozę lub nadużywanie alkoholu.

Możliwe przyczyny wysokiej ferrytyny obejmują:

• ostre i przewlekłe stany zapalne,
• choroby wątroby,
• choroby nerek,
• choroby nowotworowe,
• zespół metaboliczny,
• hemochromatozę,
• transfuzje,
• nadmierną suplementację żelaza,
• choroby autoimmunologiczne (np. reumatoidalne zapalenie stawów),
• uszkodzenia wątroby, śledziony lub komórek szpiku kostnego.

Zbyt wysokie stężenie ferrytyny może też oznaczać przeładowanie organizmu żelazem, ale potwierdza się to przez badanie stężenia żelaza, transferynę, CRP i próby wątrobowe.

Skutki nadmiaru ferrytyny obejmują osłabienie, bóle stawów oraz ryzyko uszkodzenia narządów wewnętrznych. Objawy przeciążenia to także przebarwienia skóry, spadek libido, zwiększone ryzyko cukrzycy i zaburzenia pracy serca.

Jak podnieść poziom ferrytyny?

Poziom ferrytyny podnosi się poprzez eliminację przyczyny jej spadku oraz odpowiednią dietę. Najszybsze efekty daje połączenie dobrze przyswajalnego żelaza hemowego (pochodzenia zwierzęcego), witaminy C oraz ewentualnej suplementacji. Odbudowa zapasów żelaza trwa zazwyczaj od kilku tygodni do kilku miesięcy.

Dieta bogata w żelazo i witaminę C

Aby zwiększyć poziom ferrytyny, warto wprowadzić do diety produkty bogate w żelazo hemowe, takie jak mięso, ryby oraz żelazo niehemowe – jaja, nasiona roślin strączkowych, orzechy i nasiona.

W diecie zwiększającej poziom ferrytyny ważne jest także spożywanie witaminy C, która poprawia wchłanianie żelaza. Dobrymi źródłami witaminy C są owoce cytrusowe i jagodowe, natka pietruszki, kiwi, truskawki i czerwona papryka. Dlatego warto pić popularne koktajle na żelazo i dbać o różnorodność produktów w diecie.

Z drugiej strony należy unikać łączenia produktów bogatych w żelazo z nabiałem, ponieważ wapń w nim obecny może utrudniać wchłanianie żelaza. Ponadto kawa, herbata, cola, szczawiany, polifenole i wysokie pH produktu spożywczego mogą również hamować wchłanianie żelaza.

Suplementacja żelaza

Czasem dieta może nie być wystarczająca, więc warto wtedy rozważyć suplementację w celu podniesienia poziomu ferrytyny w organizmie:

• żelazo: wybierz wysokoprzyswajalną formę żelaza taką jak diglicynian żelaza lub żelazo mikrokapsułkowane;
• witamina C: już 30-80 mg tego składnika korzystnie wpływa na wchłanianie żelaza;
• laktoferyna: uczestniczy w metabolizmie żelaza, w jego jelitowej absorpcji oraz pomaga dostarczyć żelazo do komórek;
• colostrum: wspomaga wchłanianie i regulację poziomu żelaza w organizmie. Działa to dzięki zawartości laktoferyny;
• Lactiplantibacillus plantarum 299v: szczep ten może zwiększyć wchłanianie żelaza o nawet 120%.