Błękit metylenowy – udawany suplement diety? Uważaj!

Błękit metylenowy – co to jest?

Błękit metylenowy (methylene blue, chlorek metylotioniny, MB) to organiczny związek chemiczny – pochodna fenotiazyny. Jest niebiesko-zielonym proszkiem o krystalicznej strukturze; jako związek polarny dobrze rozpuszcza się w wodzie i etanolu. Błękit metylenowy w niektórych krajach zarejestrowany jest w leczeniu methemoglobinemii, trwają również badania kliniczne nad jego innymi zastosowaniami.

Błękit metylenowy ma zdolność do wiązania się z DNA, RNA i białkami, dzięki czemu znajduje zastosowanie w barwieniu komórek i tkanek w analizie histologicznej w biologii. Poprawia także funkcjonowanie mitochondriów i tworzenie ATP (adenozynotrifosforanu – nośnika energii w organizmie). Dostępne dane potwierdzają również jego hamujący wpływ na powstawanie agregatów białkowych oraz działanie przeciwdrobnoustrojowe związane z potencjałem redoks.

Błękit metylenowy – właściwości

Błękit metylenowy znajduje zastosowanie w medycynie, biologii i chemii analitycznej. Powszechne zastosowanie zawdzięcza m.in. właściwościom redoks. W środowisku redukcyjnym (np. w obecności glukozy) MB przechodzi do formy zredukowanej (leukobłękitu metylenowego) o bezbarwnym zabarwieniu. Z kolei po utlenieniu wraca do postaci błękitu metylenowego o niebiesko-zielonym kolorze.

Reakcja ta jest w pełni odwracalna, a związek zachowuje stabilność w szerokim zakresie pH. W roztworach lekko kwasowych struktura związku jest stabilna i pozwala na zachowanie błękitnej (granatowej) barwy. Również w roztworach obojętnych oraz roztworach zasadowych przyjmuje barwę od błękitnej do granatowej. W roztworach mocno kwasowych barwi się natomiast na zielono. Błękit metylenowy jest wrażliwy na światło, dlatego należy go przechowywać w ciemnym, suchym miejscu, niedostępnym dla małych dzieci, istnieją bowiem dane o zatruciach tym związkiem.

Zastosowanie błękitu metylenowego

Błękit metylenowy jako lek

Zastosowanie błękitu metylenowego jako leku ogranicza się w tej chwili do leczenia methemoglobinemii – stanu, w którym żelazo w hemoglobinie znajduje się na III, a nie II stopniu utlenienia, co skutkuje znaczącym pogorszeniem zdolności do przyłączania i oddawania tlenu. Leczenie polega na podawaniu MB dożylnie (biodostępność po podaniu doustnym jest niska) w powolnej iniekcji, w dawce 1 mg na kg masa ciała. Ta forma terapii zarejestrowana jest wyłącznie w Stanach Zjednoczonych, gdzie MB występuje pod nazwami handlowymi takimi jak Provayblue, Methyleen Blauw czy Bleu De Methylene. Błękit metylenowy jest zatwierdzony przez amerykańską FDA do leczenia methemoglobinemii i jako barwnik chirurgiczny.

Błękit metylenowy jako suplement diety - kontrowersje

Wielu influencerów zaleca błękit metylenowy jako antidotum na różne choroby: środek wspierający zdrowie mózgu, poprawiający funkcjonowanie mitochondriów, wspomagający pamięć i jakość snu oraz zapobiegający chorobom demencyjnym.

Choć wstępne wyniki badań w wielu płaszczyznach wydają się obiecujące, wciąż brak niezbitych dowodów na zasadność stosowania błękitu metylenowego u ludzi. Dlatego do takich zaleceń, niepopartych badaniami klinicznymi należy podchodzić z ostrożnością. I choć na wielu stronach internetowych można zakupić błękit metylenowy, sprzedawany on jest nie jako suplement diety, a jako odczynnik chemiczny. Warto mieć na uwadze, że odczynniki chemiczne mogą być zanieczyszczone (np. rtęcią, arsenem). Producenci go sprzedający, nie działają uczciwie i z troską o zdrowie.

Błękit metylenowy jako środek diagnostyczny

Błękit metylenowy stosowany jest również jako barwnik w badaniach diagnostycznych:

• diagnostyka przetok w układzie moczowym i pokarmowym – podanie MB do pęcherza lub układu pokarmowego i jego wyciek w miejscach innych niż fizjologiczne pozwala na identyfikację przetok i nieszczelności (powstałych np. w wyniku zabiegów chirurgicznych);
• ocena funkcji nerek – po podaniu MB można obserwować jego wydalanie z moczem (mocz barwi się na zielono lub niebiesko), co jest przydatne w ocenie filtracji kłębuszkowej u pacjentów z chorobami układu moczowego.

Błękit metylenowy jako odczynnik chemiczny

Błękit metylenowy znajduje zastosowanie również jako odczynnik chemiczny w badaniach laboratoryjnych, mikrobiologicznych i bakteriologicznych.

• Błękit metylenowy jest stosowany do monitorowania reakcji redoks: zmianę jego barwy łatwo jest zaobserwować. Jedną z bardziej znanych reakcji, w której wykorzystuje się MB, jest metoda Winklera polegająca na oznaczeniu zawartości tlenu w wodzie.
• Błękit metylenowy w mikrobiologii wykorzystywany jest do wykrywania obecności bakterii i do oceny aktywności enzymów przeciwbakteryjnych.

Na co pomaga błękit metylenowy?

Dawniej błękit metylenowy był stosowany jako lek w zatruciach cyjankami, a także w terapii zakażeń dróg moczowych. Obecnie jednak nie jest to zalecane. Oceniano również jego potencjalne zastosowanie jako leku na malarię (w połączeniu z chlorochiną), jednak badania te nie przyniosły spektakularnych efektów. Ze względu jednak na unikatowe właściwości, a przy tym niską cenę i łatwą dostępność, nie brakuje dalszych badań oceniających możliwość zastosowania błękitu metylenowego w różnych chorobach.

Błękit metylenowy a choroba Alzheimera

Jednym z szeroko badanych potencjalnych zastosowań błękitu metylenowego jest terapia choroby Alzheimera. Jego korzystne działanie w łagodzeniu objawów tej choroby przypisuje się:

• właściwościom antyoksydacyjnym,
• stabilizowaniu funkcji energetycznych mitochondriów,
• hamowaniu agregacji białek tau,
• redukcji blaszek amyloidowych poprzez pozytywny wpływ na poziom białka β-amyloidu.

Badania kliniczne 3 fazy potwierdziły, że wspomniane wyżej mechanizmy działania skutkują poprawą funkcji poznawczych oraz poprawą pamięci u pacjentów. Wykazano również, że błękit metylenowy używany u chorych z wczesnymi objawami choroby może zahamować jej postępowanie. Mimo uzyskania danych z badań 3 fazy, status MB w chorobie Alzheimera od kilku lat nie zmienił się.

Błękit metylenowy a inne choroby układu nerwowego

Ze względu na mechanizmy, które skłoniły naukowców do oceny zastosowania MB w chorobie Alzheimera, związek ten może być potencjalnie skuteczny także w innych chorobach układu nerwowego.

Jak wspomniano, MB ma zdolność do zapobiegania zlepianiu się białek. Właściwość tę analizowano również po kątem zastosowania w chorobie Huntingtona, u podstaw której leży mutacja w genie kodującym białko huntingtynę. Nieprawidłowe białko ma tendencje do sklejania się i tworzenia agregatów w komórkach mózgu chorego. Choć wyniki badań przedklinicznych i na zwierzętach są obiecujące, wymagają potwierdzenia w badaniach z udziałem ludzi.

Błękit metylenowy, wpływając na mitochondrialny metabolizm energetyczny, pomaga odtworzyć ATP, a to z kolei przekłada się na dłuższe przeżycie komórek w warunkach niedotlenienia. Dlatego też jednym z kierunków podejmowanych badań jest ocena zastosowania MB po udarach niedokrwiennych. W badaniach in vitro i na zwierzętach wykazano, że błękit metylenowy usprawnia perfuzję, zmniejsza wielkość obszaru dotkniętego niedotlenieniem, hamuje apoptozę oraz ogranicza deficyty behawioralne u zwierząt po udarze.

Błękit metylenowy jako środek przeciwbakteryjny

Błękit metylenowy jest badany jako środek przeciwbakteryjny, którego mechanizm polega na promowaniu wytwarzania reaktywnych form tlenu pod wpływem światła uszkadzających komórki bakterii oraz zakłócaniu zdolności do replikacji. Wykazano jego skuteczność m.in. w odniesieniu do Staphylococcus aureus i Escherichia coli.

W badaniach oceniano nie tylko samą skuteczność przeciwdrobnoustrojową MB, ale także synergizm działania między nim a powszechnie stosowanymi antybiotykami, w czym upatruje się nadziei na przełamanie oporności bakterii na obecnie dostępne leki.

Przeciwwskazania do stosowania błękitu metylenowego

Różne choroby i zaburzenia mogą w przyszłości być leczone błękitem metylenowym, o ile barwnik ten okaże się skuteczny w badaniach klinicznych. Mimo teoretycznie szerokich zastosowań, warto jednak mieć na uwadze przeciwwskazania do jego stosowania, do których zalicza się:

• Nadwrażliwość na substancję czynną.
• Okres ciąży i karmienia piersią (ze względu na przenikanie barwnika przez łożysko i do mleka matki).
• Stosowanie niektórych grup leków: inhibitorów monoaminooksydazy (MAO, np. moklobemid, selegilina i rasagilina) i inhibitorów wychwytu zwrotnego serotoniny (SSRI, np. citalopram, escitalopram, fluoksetyna, fluwoksamina, paroksetyna i sertralina). Pacjenci, u których używany jest błękit metylenowy, narażeni są na wystąpienie zespołu serotoninowego – stanu wywołanego nadmiernym pobudzeniem receptorów dla serotoniny, w zależności od nasilenia objawów stanowiącego nawet zagrożenie dla życia. Przyjmowanie leków wpływających na układ serotoninowy zwiększa to ryzyko.
• Zespół niedoboru dehydrogenazy glukozo-6-fosforanowej – enzym ten bierze udział w przemianach barwnika w organizmie. Jego niedobór oznacza, że pacjenci są bardziej narażeni na hemolizę.

Skutki uboczne

Błękit metylenowy nie jest wolny od działań niepożądanych. Jego podanie, zwłaszcza dożylnie, wiąże się z ryzykiem:

• bólu w klatce piersiowej;
• dezorientacji;
• zawrotów i bólów głowy;
• reakcji alergicznych (pokrzywka, świąd, w rzadkich przypadkach wstrząs anafilaktyczny);
• zaburzeń sercowo-naczyniowych (nadciśnienie, arytmia, tachykardia);
• zmian barwnych – przejściowe, zielono-niebieskie zabarwienie skóry, kału i moczu;
• zaburzeń hematologicznych.